Ý chính
1. Nêu khái quát về tác giả, tác phẩm.
a. Chế Lan Viên là nhà thơ lớn của thơ ca hiện đại. Chuyển biến từ nhà thơ lãng mạn thành nhà thơ cách mạng. Thơ ông giàu chất trí tuệ, chất sử thi, hình ảnh tráng lệ…
Tiếng hát con tàu là bài thơ xuất sắc của Chế Lan Viên, ra đời trong không khí miền Bắc đang giấy lên phong trào đồng bào miền xuôi lên phát triển kinh tế -văn hóa miền núi, trong đó có Tây Bắc. Nội dung nổi bật nhất là bày tỏ tình cảm sâu nặng của mình đối với nhân dân. Bài thơ rất tiêu biểu cho phong cách thơ giàu chất trí tuệ của Chế Lan Viên
b. Về đoạn trích:
+ Nội dung bao trùm: bày tỏ tình cảm sâu nặng với nhân dân và suy tư sâu sắc về những chuyển hóa kỳ diệu của tâm hồn.
+ Trình tự mạch thơ: đoạn trích có ba phần khá rõ rệt. Khổ thơ đầu bày tỏ niềm hạnh phúc lớn lao khi được về với nhân dân; ba khổ thơ tiếp theo hồi tưởng về những hy sinh đầy ân tình ân nghĩa của người Tây Bắc; khổ thơ cúoi đúc kết thành triết lý về sự chuyển hóa kỳ diệu của tâm hồn con ngừời.
2. Phân tích cụ thể:
a. Khổ thơ đầu (của đoạn trích)
- Tình cảm bao trùm là lòng biết ơn sâu nặng và niềm hạnh phúc lớn lao của cái tôi trữ tình khi từ bỏ thế giới nhỏ hẹp của cá nhân để về với nhân dân.
Đối với con người ở đây, nhân dân là những gì thân thương mật thiết, là ngọn nguồn sự sống, là bầu sinh khí, là nguồn sinh lực, luôn cưu mang, che chở, tiếp sức…Cho nên về với nhân dân là một lẽ sống lớn, một hạnh phúc lớn. Phân tích được ý nghĩa đó trong các cặp hình ảnh: con gặp lại nhân dâb như nai về suối cũ, cỏ đón giêng hai, chim én gặp mùa, đứa trẻ thơ đói lòng gặp sữa, chiếc nôi ngừng bỗng gặp cánh tay đưa…cần thấy đó cũng chính là mối quan hệ thiêng liêng giữa cá nhân và cộng đồng, giữa con người và cuộc sống nói chung.
- Nghệ thuật nổi bật là việc tạo ra những cặp hình ảnh giàu tính tượng trưng, mỗi cặp một sắc thái khác nhau: nai -suối cũ, cỏ -tháng giêng, chim én –mùa xuân, chiếc nôi ngừng –cánh tay đưa, cơn khát trẻ thơ - bầu sữa mẹ. Đồng thời, chú ý tả cả tính trùng điệp của chuỗi so sánh dày ấy, tạo nên kiểu so sánh trùng điệp. Nhờ đó mà cảm xúc thêm nồng nàn, suy tư thêm sâu sắc.
b. Ba khổ tho tiếp theo (của đoạn trích)
Tình cảm bao trùm là nỗi nhớ da diết về những kỷ niệm với Tây Bắc của một người con luôn luôn khắc cốt ghi tâm bao ơn nghĩa. Nhớ về những việc làm đầy hy sinh, đùm bọc, cưu mang rất cụ thể của người anh (cho tấm áo trước lúc hy sinh), ngừơi em liên lạc (mười năm liền tận tụy miệt mài), người mẹ (thức suốt một mùa dài để ân cần chăm sóc). Phân tích những hình ảnh cảm động: “Chiếc áo nâu anh mặc đêm công đồn – chiếc áo suốt một đời vá rách –Đêm cuối cùng anh gởi lại cho con -Rừng thưa em băng, rừng rậm em chờ…Mười năm tròn chưa mất một phong thư - Lửa hồng soi tóc bạc –Năm con đau mé thức một mùa dài”..và những tâm nguyện đinh ninh: “Con với mế không phải hòn máu cắt. Nhưng trọn đời con nhớ mãi ơn nuôi”.
c. Khổ thơ cuối
- Bao trùm lên khổ thơ này là này là niềm thương nỗi nhớ đằm thắm, sâu nặng với những miền quê mình đã từng đi qua vớ lời nhớ thương, lời khẳng định, cùng những hình ảnh thân thương: “Nhớ bản sương giăng, nhớ đèo mây phủ _Nơi nào qua lòng lại chẳng yêu thương”. Đồng thời là suy tư sâu sắc về những chuyển hóa kỳ diệu của tâm hồn con người được đúc kết thành triết lý: “khi ta ở, chỉ là nơi đất ở -Khi ta đi, đất đã hóa tâm hồn (Đó là đìêu kỳ diệu mà tình cảm con người đã làm được để biến kỷ niệm với những miền đất mình từng qua thành tâm hồn của chính mình)
- Đoạn này, thủ pháp trùng điệp tiếp tục được sử dụng, với các điệp từ, điệp ngữ: Nhớ..nhớ, Khi ta,,Khi ta…nhưng qua trọng hơn là lối suy tưởng: “khi ta ở, chỉ là nơi đất ở -Khi ta đi, đất bỗng hóa tâm hồn”. Tác giả tạo ra sự phí lý bề ngoài (đất hóa tâm hồn) làm hình thức chứa đựng chân lý bên trong: tình cảm gắn bó giữa con người với những miền đất sẽ theo thời gian mà âm thầm bồi đắp nên tâm hồn con người. Đây là một triết lý sâu sắc, thâu tóm được một quy luật phổ biến, kết thành những triết lý chính là một nét độc đáo của nghệ thuật thơ Chế Lan Viên.