1. Giới thiệu chung về đề tài tác phẩm
- Quê hương,đất nước là một đề tài xuyên suốt,nổi bật trong văn học Việt Nam. Nhiều tác phẩm viết về đề tài này đã thể hiện những suy tư sâu sắc,niềm tự hào dân tộc và tình yêu quê hương,đất nước của các nhà thơ,bên cạnh nét chung,mỗi tác giả lại có cách cảm nhận riêng về quê hương,đất nước
- Giới thiệu hai tác phẩm: Vào một đêm giữa tháng 4-1948 ở Việt Bắc,Hoàng Cầm nghe tin giặc đánh phá quê hương mình,ông xúc động việt bài Bên kia sông Đuống. Năm 1971,ở chiến khu Bình Trị Thiên,hướng về tuổi trẻ Việt Nam trong những ngày sục sôi đánh Mĩ,Nguyễn Khoa Điềm viết trường ca Mặt đường khát vọng,trong đó có chương V - Đất nước. Cả hai tác phẩm đều được xem là thành tựu xuất sắc của thơ ca Việt Nam hiện đại
2. Phân tích đoạn thơ
a. Trích đoạn thơ trong Bên kia sông Đuống
- Bài thơ bên kia sông Đuống của Hoàng Cầm là hoài niệm về quê hương thanh bình trong quá khứ và nỗi xót xa trước quê hương đau thương trong hiện tại. Đoạn trích năm ở phần đầu của bài thơ,thể hiện niềm yêu mến,tự hào về quê hương Kinh Bắc tươi đẹp,trù phú,giàu truyền thống văn hóa
- Câu thơ Bên kia sông Đuống gợi điểm nhìn trong tâm tưởng. DƯờng như nhà thơ đang ở bên này - vùng tự do,mà nhìn về bên kia - nơi quê hương bị giặc chiếm đóng,từ đó gợi dậy bao hồi tưởng về Kinh Bắc ngày xưa tươi đẹp,thanh bình
- Trong ba câu tiếp theo,quê hương được tái hiện vừa khái quát,vừa cụ thể. Đời sống vật chất được gợi lên từ hương vị lúa nếp thơm nồng. Đời sống tinh thần hội tụ trong nét văn hóa đặc sắc,tranh Đông Hồ
- Phân tích sâu hai câu thơ về tranh Đông Hồ. Tác giả đã nêu bật cái chất dân gian,cái hồn dân tộc cua tranh Đông Hồ từ đề tài,ý nghĩa đến màu sắc,chất liệu độc đáo. Cần làm rõ khả năng vừa gợi tả,vừa biểu hiện cảm xúc của các từ tươi trong,sáng bừng,đặc biệt là nét nghĩa của cụm từ màu dân tộc(nghĩa cụ thể: chất liệu,màu sắc lấy từ đất đá,cây cỏ của quê hương,nghĩa bóng: hình ảnh quen thuộc trong đời sống hàng ngày,nghệ thuật vẽ tranh dân gian - tất cả tạo nên bản sắc dân tộc độc đáo)
b. Trích đoạn thơ Đất nước
- Trường ca Mặt đường khát vọng viết về sự thức tỉnh của tuổi trẻ các thành thị vùng tạm chiếm ở Miền Nam: nhận rõ bộ mặt xâm lược của đế quốc Mĩ,hướng về nhân dân đất nước,ý thức được sứ mệnh của thể hệ mình,đứng dậy xuống đường đấu tranh hòa nhịp với cuộc chiến đấu của toàn dân tộc. Đoạn thơ trích thuộc phần đầu của chương V.
Tư tưởng "Đất nước của Nhân dân" chi phối cách cảm nhận của nhà thơ về các phương diện địa lí,lịch sử,văn hóa...của đất nước
- Tám câu đầu tác giả cảm nhận đất nước qua những địa danh,thắng cảnh. Những địa danh,thắng cảnh ấy gắn với cuộc sống,số phận,tính cách của nhân dân,được cảm thụ qua tâm hồn nhân dân. Chú ý khả năng gợi cảm nghĩ,liên tưởng,tưởng tượng của các hình ảnh,cảnh vật: tình nghĩa thủy chung,thắm thiết (hình ảnh núi Vọng Phu,hòn Trống Mái): sức mạnh bất khuất (chuyện Thánh Gióng),cội nguồn thiêng liêng (hướng về đất tổ Hùng Vương),truyền thống hiếu học (cách cảm nhận về Bút non Nghiên),đất nước tươi đẹp (cách nhìn dân dã về núi con Cóc,Con Gà về dòng sông Cửu Long gợi dáng những con rồng)...Đất nước hiện lên vừa gần gũi,vừa thiêng liêng
- Trong đoạn thơ,tác giả đã sử dụng những chất liệu văn hóa dân gian để nói về đất nước. Đây cũng là biểu hiện chiều sâu tư tưởng đất nước của nhân dân trong cảm hứng sáng tạo của nhà thơ
- Hai câu cuối ý thơ lên tầm khái quát,sự hóa thân của nhân dân vào bóng hình đất nước. Nhân dân chính là người đã tạo dựng,đã đặt tên,ghi dấu ấn cuộc đời mình lên mỗi ngọn núi,dòng sông,miền đất này
3. So sánh cảm nhận về quê hương,đất nước trong hai trích đoạn thơ
a. Nét chung
Hai đoạn trích thơ đều thể hiện sự cảm nhận về quê hương đất nước qua những địa danh,hình ảnh,cảnh vật cụ thể,gợi nhiều liên tưởng qua mạch nguồn,chất liệu văn hóa dân gian,dân tộc. Cả hai cách cảm nhận trong hai trích đoạn thơ đều làm nổi bật truyền thống văn hóa,vẻ đẹp tâm hồn của con người Việt Nam,khơi sâu thêm niềm yêu mến,tự hào về nhân dân,đất nước
b. Nét riêng
- Trích đoạn thơ trong Bên kia sông Đuống hướng về một miền quê cụ thể với cảm xúc trữ tình tha thiết: tình yêu đất nước bắt đầu từ tình yêu quê hương của chính mình. Ở đoạn trích tho trong Đất nước,nhà thơ nói về nhiều miền quê với suy tư sâu lắng: đất nước là của nhân dân
- Trích đoạn thơ trong Bên kia sông Đuống thể hiện sự tinh tế của người nghệ sĩ trong cảm nhận vẻ đẹp riêng của quê hương. Trích đoạn thơ trong Đất Nước thể hiện tư duy chính luận sắc sảo của tác giả trong cảm nhận những cảnh vật,địa danh...có sức khái quát cao về dân tộc,đất nước
Chính những nét cảm nhận riêng nói trên đã góp phần tạo nên sức lôi cuốn,hấp dẫn của từng bài thơ cũng như sự phong phú,đa dạng của thơ ca viết về quê hương,đất nước