Tư tưởng "Đất nước của nhân dân" đã được nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm thể hiện như thế nào trong đoạn thơ "Đất nước" (trích trường ca Mặt đường khát vọng)?

        - Đoạn thơ gồm hai phần. Phần đầu trình bày cảm nhận về đất nước. Phần sau tập trung khẳng định tư tưởng tư tương "Đất nước của nhân dân".

         - Thực ra giữa hai phần của đoaạn trích không có sự tách biệt thật rành mạch về nội dung. Ở phần nào cũng đều thể hiện sự cảm nhận về đất nước trong tính toàn vẹn, nhiều mặt : địa lí, lịch sử, văn hóa, tâm hồn và lối sống. Ở phần nào cũng thể hiện tư tưởng "Đất nước của nhân dân".

       - Ở phần một, đất nước được cảm nhận từ những gì gần gũi, bình dị trong cuộc sống hàng ngày, rồi mở rộng ra với "Thời gian đằng đẵng- không gian mênh mông" trong những truyền thuyết về thời dựng nước. Cuối cùng, cảm nhận về đất nước lại hướng vào sự phát hiện về đất nước ở mỗi con người "trong anh và em", từ đó mà nhắc nhở trách nhiệm của mỗi người với đất nước.

       - Ở phần hai, cảm nhận về đất nước cũng được mở ra theo các bình diện không gian địa lí, thời gian lịch sử, chiều sâu văn hóa và tâm hồn dân tộc. Nhưng tất cả các bình diện ấy đều được nhìn nhận và phát hiện từ một tư tường nhất quán, bao trùm "Đất Nước của nhân dân", chính nhân dân đã làm nên đất nước. Sự cảm nhận ấy về đất nước được gợi ra từ những thắng cảnh thiên nhiên, những địa danh gắn với tên tuổi bình dị (Ông Đốc, Ông Trang, Bà Đen, Bà Điểm) rồi hướng đến lịch sử bốn nghìn năm với những lớp người "không ai nhớ mặt đặt tên", họ đã từng sống rất giản dị và bình tâm, nhưng cũng chính họ là những người đã làm nên đất nước, truyền lại cho muôn đời. Đến đây, mạch suy tưởng của tác giả dẫn đến một khái quát cô đọng, đúc kết một chân lí : "Đất Nước của nhân dân, đất nước của ca dao thần thoại".

       Thành công của đoạn trích một phần lớn là ở việc tạo ra một không khí, một giọng điệu, một không gian nghệ thuật riêng đưa ta vào thế giới gần gũi, mĩ lệ và bay bổng của ca dao, truyền thuyết, của văn hóa dân gian nhưng lại mới mẻ qua cách cảm nhận, tư duy hiện đại với hình thức câu thơ tự do. Đó chính là nét đặc sắc thẩm mĩ, thống nhất với tư tưởng "Đất nước của nhân dân, đất nước của ca dao thần thoại" của đoạn trích.

       - Chất liệu dân gian được sử dụng rất đa dạng và sáng tạo.

      + Có phong tục, lối sống, tập quán sinh hoạt, vật dụng quen thuộc (miếng trầu, tóc bới sau đầu; cái kèo, cái cột, hạt gạo xay, giã, dần, sàng, hòn than, con cúi..)

     + Có ca dao, dân ca,tục ngữ, truyền thuyết, cổ tích. Cách vận dụng của tác giả thường là chỉ gợi ra bằng một vài chữ của câu ca dao hay hình ảnh, một chi tiết trong truyền thuyết, cổ tích, trừ trường hợp câu dân ca Bình- Trị- Thiên được lấy lại gần nguyên vẹn ("Con chim phượng hoàng.... biển khơi").

      Chất liệu văn hóa, văn học dân gian được sử dụng đậm đặc đã tạo nên một không gian nghệ thuật riêng của đoạn trích, vừa bình dị, gần gũi, hiện thực, lại vừa giàu tưởng tượng, bay bổng, mơ mộng. Hơn nữa, có thể nói chất dân gian đã thấm sâu vào tư tưởng và cảm xúc của tác giả, tạo nên một đặc điểm trong tư duy nghệ thuật ở đoạn trích này.

       Tư tưởng "Đất nước của nhân dân" thực ra không phải là hoàn toàn mới mẻ. Nó đã có mầm mống từ lâu trong lịch sử dân tộc. Nhưng phải đến những ngày kháng chiến chống Mĩ, nó mới thực sự trở thành cảm hứng nghệ thuật của thời đại, và trở thành hình tượng thơ đẹp trong thơ của Nguyễn Khoa Điềm.