I. Kiến thức cơ bản
1. Tóm tắt
Câu chuyện diễn ra ở vương quốc Kô-sa-la. Vua Đa-xa-ra-tha có bốn người
con trai do ba bà vợ sinh ra. Ra-ma là con cả, hơn hẳn các em về tài
đức. Vua cha có ý định nhường ngôi cho chàng nhưng vì lời hứa với bà vợ
thứ Ka-kê-i xinh đẹp nên đã đày Ra-ma vào rừng và trao ngôi lại cho
Bha-ra-ta, con của Ka-kê-i. Ra-ma cùng vợ là Xi-ta và em trai Lắc-ma-na
vào rừng sống ẩn dật. Quỷ vương Ra-va-na lập mưu cướp Xi-ta đem về làm
vợ. Mặc quỷ vương dụ dỗ và ép buộc, Xi-ta vẫn kịch liệt chống cự. Được
tướng khỉ Ha-nu-man giúp đỡ, Ra-ma đã cứu được Xi-ta. Nhưng sau đó,
Ra-ma nghi ngờ tiết hạnh của Xi-ta và không muốn nhận lại nàng làm vợ.
Để chứng tỏ lòng chung thuỷ của mình, Xi-ta đã nhảy vào lửa. Thần lửa
biết Xi-ta trong sạch nên đã cứu nàng. Ra-ma và Xi-ta trở về kinh đô.
2. Đoạn trích là thử thách cuối cùng của Ra-ma và Xi-ta trên con đường
tìm về với hạnh phúc và danh vọng. Bằng lối kể chuyện giàu kịch tính và
nghệ thuật khắc họa tính cách rất điển hình, tác giả đã cho chúng ta
thấy được quan niệm của người ấn Độ cổ đại về người anh hùng, về đường
quân vương mẫu mực và về người phụ nữ lí tưởng trong xã hội.
II. Rèn kĩ năng
1. Có thể nói, màn gặp gỡ giữa Ra-ma và Xi-ta trong một không gian công
cộng, giữa đông đủ mọi người, đã chi phối rất nhiều đến tâm trạng cũng
như ngôn ngữ đối thoại của Ra-ma và Xi-ta.
Với Ra-ma, lúc này chàng không chỉ đứng trên tư cách một người chồng mà
còn trên tư cách một người anh hùng, một đường quân vương. Với tư cách
ấy, chàng ở trong một hoàn cảnh vô cùng khó xử: vừa yêu thương xót xa
cho vợ nhưng vẫn phải giữ bổn phận gương mẫu của một đức vua anh hùng:
"Thấy người đẹp khuôn mặt bông sen với những cuộn tóc lượn sóng đứng
trước mặt mình, lòng Ra-ma đau như dao cắt. Nhưng vì sợ tai tiếng, chàng
bèn nói với nàng, trước mặt những người khác...".
Nàng Xi-ta cũng vậy. Trong màn gặp gỡ này, nàng đã vô cùng đau khổ khi
bị kết tội oan. Là một người vợ, hơn nữa còn là một hoàng hậu, nàng
không thể để danh dự của mình bị bôi nhọ một cách xấu xa. Nhưng việc ấy
đâu có dễ. Lúc đầu nàng ra sức van nài trong khuôn khổ quan hệ tình
nghĩa vợ chồng (lời thoại xưng hô chàng - thiết) nhưng rồi nàng chuyển
sang quan hệ xã hội: "Hỡi đức vua!... Người...". Sự thay đổi cách xưng
hô ấy cũng cho thấy tình thế khó xử của Gia-na-ki "trước mặt đông đủ mọi
người".
2. Theo lời tuyên bố của Ra-ma thì chàng giao tranh với quỷ Ra-va-na,
tiêu diệt hắn để giải cứu Xi-ta vì danh dự người anh hùng bị xúc phạm
khi Ra-va-na dám cướp vợ của chàng. Chàng ruồng bỏ Xi-ta vì danh dự
không cho phép người anh hùng chấp nhận một người vợ đã chung chạ với kẻ
khác ("Người đã sinh trưởng... một vật để yêu đương). Tuy nhiên cũng
không phủ nhận được rằng trong thái độ ruồng bỏ Xi-ta của Ra-ma có "sự
ghen tuông của người chồng".
Như vậy, nhìn ở khía cạnh nào, chúng ta cũng thấy Ra-ma hành động bằng
lí trí bởi chàng phải là khuôn mẫu đạo đức cho dân chúng noi theo; chàng
phải hy sinh những tình cảm cá nhân vì những đòi hỏi của cộng đồng.
Để nhấn mạnh bổn phận và danh dự, chúng ta thấy Ra-ma nhấn đi nhấn lại
nhiều lần những từ ngữ liên quan đến tài năng và danh dự (nhân phẩm,
tiếng tăm, uy tín, gia đình cao quý, dòng họ lừng lẫy, trả thù sự lăng
nhục,...) của một đức vua cao quý, anh hùng.
Khi Xi-ta bước lên giàn lửa, Ra-ma cũng căng thẳng vô cùng. Có thể nói
đó cũng là một thử thách dữ dội đối với Ra-ma bởi chàng không thể nghĩ
rằng hành động của Xi-ta lại quyết liệt như vậy. ở vào một tình thế
"tiến thoái lưỡng nan" vì thế mà: "Vào lúc đó, chẳng ai trong đám bạn
hữu dám nói gì với Ra-ma, hoặc nhìn vào chàng; lúc đó nom chàng khủng
khiếp như thần chết.
3. Khi bị đẩy vào bước đường cùng, Xi-ta mặc dù vô cùng đau đớn nhưng
nàng vẫn bình tĩnh đưa ra những lời thanh minh thấu tình, đạt lí.
Trước hết, Xi-ta khẳng định tư cách và đức hạnh của nàng không thể so
sánh với hạng phụ nữ thấp kém tầm thường được. Nàng là con của thần Đất
Mẹ và chỉ với việc nàng có thể từ bỏ cung điện nguy nga để theo chồng
vào rừng mà chia sẻ bao gian nan thử thách cũng đủ để chứng minh cho
phẩm hạnh của nàng rồi.
Lí do thứ hai còn thuyết phục hơn nữa. Nàng bị bắt cóc và việc quỷ vương
Ra-va-na động đến người nàng khi nàng đang bị ngất đi là những điều nằm
ngoài lí trí của nàng. Khi nàng tỉnh lại, nàng đã nhất quyết cự tuyệt
tất cả những hành động của quỷ vương. Lí do mà Xi-ta đưa ra quả thật là
vô cùng sắc sảo, đặc biệt khi những sự việc ấy lại được chứng kiến bởi
Ha-nu-man.
Không thuyết phục được chồng, cuối cùng, Xi-ta đã chọn một hành động
quyết liệt hơn: bước lên giàn lửa. Hành động và lời cầu khấn của Xi-ta
hướng tới đáng A-nhi cho thấy để chứng minh cho đức hạnh và phẩm tiết
thủy chung, Xi-ta sẵn sàng bước qua cả mạng sống của chính mình.
4. Có thể nói cảnh Xi-ta nạp mình cho lửa là một cảnh đầy kịch tính, vừa
hào hùng và vừa rất bi thương. Chính vì vậy nó khiến cho quan quân và
dân chúng của cả hai bên cũng như anh em bạn hữu vô cùng xúc động ("Ai
nấy, già cũng như trẻ đau lòng đứt ruột... Các phụ nữ bật ra tiếng kêu
khóc thảm thương. Cả loài Rak-sa-xa lẫn loài Va-na-ra cũng kêu khóc vang
trời trước cảnh tượng đó"). Cảnh Xi-ta bước lên giàn lửa đúng là biểu
tượng tập trung nhất cho hình mẫu người phụ nữ lí tưởng của ấn Độ thời
cổ đại.
Sưu tầm