Văn minh, hai chữ ấy xuất hiện tự bao giờ trong các từ điển không ai biết rõ, chỉ biết rằng văn minh đã rất quen thuộc trong cuộc sống hôm nay. Nó đã trở thành mục tiêu mà mỗi người, mỗi quốc gia, mỗi châu lục và cả nhân loại đang hướng tới. Là đúng hay sai khi các nước phương Tây thường tự hào về nền văn minh của họ. Có lẽ ai cũng có cái lí riêng của họ khi tán thành hay không tán thành ý kiến trên, nhưng để có cơ sở xác định mức độ đúng đắn của niềm tự hào trên, chúng ta cần đi sâu hơn vào nghĩa thực của hai từ văn minh.
Văn minh bao gồm nhiều nội dung, khía cạnh khác nhau và không phải nhà văn minh học nào cũng thống nhất một khái niệm. Vì vậy muốn có một cái nhìn toàn diện để có thể rút ra một cách hiểu vừa đơn giản vừa tổng quát nhất, ta không thể chỉ dựa vào cảm tính cá nhân hay dựa vào một từ điển nào mà phải có sự tiếp nhận một cách có chọn lọc từ nhiều nguồn khác nhau.
Theo Từ điển LaRouse Văn minh là toàn bộ tính cách riêng về đời sống vật chất của một quốc gia hay một xã hội. Đây là một khái niệm tương đối đầy đủ về từ văn minh. Cũng gần như vậy, từ điển Littre giải thích Văn minh là gồm những ý kiến cùng tập tục, kĩ nghệ, tôn giáo, mĩ thuật, khoa học ảnh hưởng lẫn nhau mà thành. Hai cách giải thích trên có lẽ gần gũi với nhau, sự khác nhau cơ bản nhất chỉ là ở mức độ khát quát mà thôi. Nếu Littre đưa ra một khái niệm văn minh tương đối rõ ràng thì LaRouse cho ta một cái nhìn khái quát.
Trở về với ý nghĩa gần gũi với người Á Đông, trên phương diện là một từ Hán- Việt, văn minh có nghĩa là văn vẻ, sáng sủa, chỉ trạng thái tiến bộ của đời sống con người trong một xã hội, từ đó cũng có thể hiểu một dân tộc được gọi là văn minh khi đã được khai hóa. Từ điển Hán- Việt đã hoàn chỉnh thêm ý nghĩa của từ văn minh. Nó không đơn thuần chỉ là đời sống vật chất hay đời sống tinh thần mà đời sống phải đạt đến trạng thái tiến bội mới gọi là văn minh.
Cụ thể hơn, từ điển triết học giản yếu của NXB Đại học và trung học chuyên nghiệp đã thu hẹp phạm vi văn minh chỉ còn ở phương Tây và văn minh theo quan niệm của xã hội tư sản. Ở phương Tây giai đoạn xã hội loài người thoát ra khỏi đời sống nguyên thủy, sự hình thành một tổ chức xã hội cao hơn gọi là văn minh. Còn đối với xã hội tư sản văn minh được quan niệm gồm ba thành tố kĩ thuật, tổ chức xã hội và triết học.
Sống trong một xã hội tư sản hiện đại, người phương Tây tự hào về nền văn minh của mình là không sai. Bởi nếu chỉ xét đến ba yếu tố kĩ thuật, tổ chức xã hội và triết học thì rõ ràng so với những khu vực và châu lục khác thì phương Tây vượt trội hẳn. Không phải bằng những ngợi ca mị dân, không có cơ sở ở những bài diễn thuyết hay những sách báo thường ngày, mà sự vượt trội của phương tây đã được chứng minh hết sức thuyết phục bằng những thành tựu chói ngời trong thực tế.
Nếu nói về kĩ thuật (yếu tố có vai trò quyết định trong quan niệm văn minh của xã hội tư sản), phương Tây là điểm xuất phát đầu tiên với cuộc cách mạng công nghiệp ở Anh từ những năm $60$ của thế kỉ XVIII. Không xét trên từng quốc gia mà nhìn vào tổng thể, rõ ràng phương Tây hơn hẳn phương Đông trong lĩnh vực này. những cố máy đầu tiên được phát minh ở phương Tây. Chiếc máy hơi nước đầu tien, đầu máy xe lửa đầu tiên cho đến những day truyền hiện đại, những phương tiện giao thông chất lượng cao, những công nghệ điện tử, tin học tinh vi ngày nay được sáng chế ở phương Tây không phải là ít. Nhiều nước phương Tây dẫn đầu thế giới về nhiều mặt trong lĩnh vực công nghiệp, đặc biệt là trong chế tạo máy và chinh phục không gian. Việc áp dụng những thành tựu khoa học kĩ thuật vào nông nghiệp của người phương Tây là rất sớm. Đi tiên phong trong việc dùng khoa học kĩ thuật để phục vụ cho nông nghiệp ngay từ thế kỉ XIX, trong khi hiện nay nhiều nước phương Đông vẫn còn là những nước nông nghiệp lạc hậu. Những thành tựu đồ sộ về khoa học kĩ thuật của người phương Tây đã khiến nhân loại này không thể phủ nhận sự tiến bộ vượt bậc của phương Tây trong lĩnh vực này.
Đi cùng với sự tiến bộ của khoa học kĩ thuật, xã hội phương Tây có một tổ chức xã hội khá hoàn hảo. tuy chưa đạt đến độ hoàn thiện của xã hội lí tưởng mà Max đã nêu ra nhưng cũng đã đạt được một số thành quả đáng ghi nhận, Ở đây ta không so sánh sự khác nhau của cách tổ chức xã hội ở phương Tây và phương Đông mà chỉ nhìn nhận cách tổ chức xã hội phương Tây trên những ưu điểm. Phương Tây có một hệ thống nhà nước phân quyền, các tổ chức sinh hoạt đoàn thể có trật tự, có kỉ cương, nền dân chủ được đảm bảo một cách triệt để từ rất sớm, tinh thần dân chủ cũng được ý thức một cách đúng đắn. Đó là những biểu hiện rõ rệt nhất cho sự tiến bộ trong tổ chức xã hội.
Hơn người trong khoa học công nghệ, trong tổ chức xã hội và họ cũng không hề kém cỏi trong lĩnh vực triết học. Cùng với đà phát triển của xã hội tư sản, phương Tây là nơi xuất hiện nhiều học thuyết mở đường cho công cuộc nghiên cứu về sự phát triển của con người và xã hội. Đó là trào lưu triết học ánh sáng với những nhà tư tưởng lớn như Vôn-te, Ru-xô, Mê-li-ê.... Đó là các trào lưu triết học cổ điển Đức, lí luận về chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp và nhiều học thuyết khác đã mở đường cho công cuộc nghiên cứu về con người và xã hội, phù hợp với đà phát triển của chủ nghĩa tư bản.
Như vậy nền văn minh mà người phương Tây thường tự hào chủ yếu chỉ là sự tiến bọ của khoa học và xã hội mà chưa đề cập đến sự tiến bộ trong chính bản thân mỗi con người. Nếu hiểu văn minh giản đơn chỉ là những tiến bộ về khoa học kĩ thuật để phục vụ cho đời sống của con người thì quả là một thiếu hụt khá lớn. Cái nhìn, quan niệm về văn minh của người phương Tây còn phiến diện. Sự phiến diện ấy đôi khi có thể dẫn đến hố sâu của tội ác và dã man. Thực tế, phát minh khoa học mà không có lương tri thì chỉ là sự tàn phá tâm hồn, sử dụng khoa học mà không có lương tri thì chỉ hủy diệt lòng nhân. Sự phát triển của khoa học trở nên vô nghĩa khi con người dùng khoa học để hủy diệt chính con người, mà hai cuộc chiến tranh thế giới là một ví dụ. Sự phát triển của khoa học cũng không thể gọi là văn minh khi hệ quả của nó là sự tàn phá chính môi trường sống của nhân loại, môi trường bị ô nhiêm, tầng ôzôn mỏng dần, hiệu ứng nhà kính, mưa axit....
Một nền văn minh thật sự đáng được tự hào chỉ có thể có khi mọi người đều thừa hưởng giá trị của nó. Nền văn minh phương Tây, người ta hãnh diện vì đem lại cho con người một cuộc sống đầy đủ về vật chất. Nhưng liệu sự đủ đầy ấy có dành cho tất cả hay chỉ phục vụ cho một số ít những con người thuộc tầng lớp thượng lưu.. Thực tế nhiều người dân phương Tây chưa bao giờ được hưởng những ân huệ từ khoa học kĩ thuật bởi những chính sách kì thị màu da, phân biệt chủng tộc. Sự bất công ấy không chỉ xuất hiện trong tiền thân của xã hội tư sản (xã hội chiếm hữu nô lệ, khi người Anhđiêng phải trốn chạy vào rừng sâu trên chính mảnh đất tổ tiên, khi màu da màu bị coi là một thứ hàng hóa để buôn bán mà chúng ta vẫn thường gọi là nô lệ) mà nó còn xuất hiện ngay trong xã hội tư sản. Trong chiến tranh thế giới thứ hai, phát xít Đức đã thực hiện chính sách phân biệt chủng tộc cực kì tàn bạo. Người Xla-vơ (Nga, Ba Lan...) bị coi như nô lệ, có thể bị bắn, giết chết bất cứ lúc nào. Riêng người do Thái bị Đức dành cho giải pháp cuối cùng, nghĩa là tiêu diệt toàn bộ (Năm $1945$, đã có hơn năm triệu người Do thái bị giết hại). Cho đến ngày nay, tình trạng kì thị, bất bình đẳng giữa các nhóm dân cư vẫn tiếp diễn ngay trong quốc gia được xem là đỉnh cao của nền văn minh, Hoa Kì. Thực tế cho thấy, ở Mĩ người da màu khó tìm việc hơn, nạn bạo hành có nguy cơ cao hơn đối với người da đen và hiện chỉ có khoảng $20\%$ người da đen có mức sống đạt mức trung bình của nước Mĩ.
Một dân tộc không phải chỉ có văn minh trong đời sống vật chất mà còn có sự tiến bộ trong tâm hồn mỗi người, cụ thể hơn là trong cả lối giao tiếp, xử sự giữa người với người. Người phương Tây trong cách giao tiếp không phải là không có cái hay nhưng có đôi lúc họ lại quá cuồng nhiệt hoặc lại quá lạnh lùng. Tình người được thể hiện tương đối dè dặt. Hơn thế nữa, nền văn minh của một quốc gia còn phải được đánh giá qua yếu tố tư nhiên hay nói cách khác là phong thổ của quốc gia ấy. Nếu chỉ nhìn vào thành quả của vật chất thì những quốc gia có điều kiện tự nhiên thuận lợi như Hoa Kì, các nước Tây Âu.... tất nhiên sẽ hơn hẳn các nước có khí hậu khắc nghiệt như Nhật Bản, hầu hết các nước Châu Phi....
Chính những lí do trên khiến cho niềm tự hào của người phương Tây về nền văn minh của họ có phần chưa chính đáng. Từ những định nghĩa văn minh đã nêu ở phần trên, ta có thể thấy một nền văn minh thực sự bao giờ cũng phải có sự kết hợp hài hòa giữa vật chất và tinh thần. Tinh thần ở đây không phải là những tư tưởng triết học hay giáo lí tôn giáo mà là chất người trong mỗi con người tồn tại trong xã hội. Lòng nhân thường rất ít đổi thay. Chính vì vậy sự thay đổi trong xã hội chủ yếu chỉ diễn ra ở khía cạnh vật chất, còn tinh thần hầu như vẫn tồn tại với những tinh túy trong hồn thiêng dân tộc vốn đã được chắt lọc từ ngàn đời. Nói đúng hơn, trong một xã hội văn minh cần có cùng lúc sự tồn tại và phát triển đồng thời của vật chất và tinh thần. Nếu vật chất phát triển theo chiều đi lên thì tinh thần lại đi vào chiều sâu của tâm hồn.
Cũng có thể hiểu theo một cách khác, một nền văn minh thực sự là một nền văn minh không có mâu thuẫn, đối kháng nhờ mọi người tự giác lao động để phát triển vật chất. Con người tự gạt bỏ tham-sân-si để trong sáng hơn về tinh thần. Như vậy nếu xét văn minh theo đúng nghĩa của nó thì chưa có một quốc gia hay một dân tộc nào đạt đến và nhân loại lại càng xa với hai chữ văn minh dù xã hội hiện nay đã đạt đến đỉnh cao của khoa học kĩ thuật. Để làm được điều ấy, mỗi con người phải tự ý thức được vai trò, chỗ đứng của mình trong xã hội. Để từ sự ý thức ấy, ta có cái nhìn rộng lượng hơn với cuộc sống. Bởi văn minh xã hội chỉ bền vững khi người ta đã có một tinh thần văn minh. Và cố nhiên giáo dục cũng có một vai trò không nhỏ trong việc đào tạo nên những con người văn minh về cả trí tuệ và hành động. Để có thể đào tạo nên những con người văn minh về cả trí tuệ và hành động. Để có thể đào tạo nên những con người như vậy, đó phải là một nền giáo dục khai phóng, khoa học và nhân bản.
Các nước phương Tây dù đúng hay sai, chính đáng hay không chính đáng cũng đều có quyền tự hào về nền văn minh của họ. Và chúng ta chỉ có thể nhìn nhận nó mà không thể phê phán nó trên bất cứ một địa danh nào. Họ có quyền tự hào về những thành tựu mà tổ tiên họ đã làm được. Nếu nhìn nhận một cách khách quan thì sự tiến bộ của phương tây quả thực hơn người.
Để có một nền văn minh thực sự, chúng ta phải có một quan niệm đúng đắn về văn minh. Sự phát triển về vật chất là cần thiết, hết sức cần thiết, nhưng sự phát triển về tinh thần cũng không kém phần quan trọng. Dù thiếu đi bất cứ khía cạnh nào thì cũng không thể gọi là văn minh cho dù khía cạnh còn lại có phát triển đến đâu. Bởi những giá trị văn hóa là vô giá. Bởi văn hóa chính là cái còn lại khi người ta đã quên hết, chính là cái vẫn thiếu khi người ta đã học đủ cả.