Nam Cao thông cảm sâu sắc với những nỗi thống khổ của người trí thức trong xã hội cũ. Thông cảm nỗi khó nghèo và bất lực trong cuộc mưu sinh. Trong Những Chuyện Không Muốn Viết, Nam Cao thổ lộ điều này: ”cả đời tôi chỉ lo chết đói... nguyện vọng của tôi là có tiền cho vợ đong gạo, mua nước mắm và mua ba xu tiền thuốc cho con”. Nhà văn “điên lên vì kiếm tiền và điên lên cả tiếng con khóc”, đau đầu với những “chuyện tẹp nhẹp vô nghĩa lý” , “Tiền nhà... tiền giặt... tiền thuốc... tiền nước mắm... Còn chịu tất! Tháng vừa rồi tiêu tốn quá, mới mồng mười đã hết tiền”.
NC quằn quại với những bi kịch tinh thần cũa người trí thức, mà đó
cũng là bi kịch của chính ông. Thật nghiệp, chiến tranh loạn lạc, xã
hội VN bị thực dân phong kiến Phát xít là cho bần cùng. Chính ông là
Giáo Thứ trong Sống Mòn.
Lòng thương yêu con người của NC thể hiện tinh tế và sâu nặng trong suốt tác phẩm.
Đó là tình cảnh bi thương của mẹ con Từ. “Từ
khóc như mưa, khóc tưởng chẳng bao giờ còn lặng được. Từ khóc, và ôm
con ngồi nhịn đói, bởi vì Từ chẳng còn biết trông cậy vào ai, trừ bà mẹ
già mù và quanh năm nay ốm, mai đau, mà Từ vẫn phải nuôi. Bà mẹ già
biết làm sao? Bà chỉ còn một cách là còn được ít nước mắt nào thì rỏ cả
ra mà khóc với con, và cả mẹ lẫn con chỉ có một cách là khóc cho đến
khi nào bao nhiêu xương thịt đều chảy ra thành nước mắt hết, để rồi
cùng chết cả”. Câu văn của Nam Cao như xuất phát từ chính trong
nỗi đau của bản thân ông. Ông đã thể hiện nỗi đau của Từ như chính nỗi
đau của mình.
Đó là nỗi đau đớn đến tê dại điên cuồng và chết lặng của Hộ. “Và nhiều khi, không còn chịu nổi cái không khí bực tức ở trong nhà, hắn đang ngồi bỗng đứng phắt lên, mắt chan chứa nước, mặt hầm hầm, vùng vằng đi ra phố, vừa đi vừa nuốt nghẹn.
Hắn đi lang thang, không chủ đích gì. Rồi khi gió mát ở bên ngoài đã
làm cái trán nóng bừng nguội bớt đi và lòng trút nhẹ được ít nhiều uất giận, hắn tạt vào một tiệm giải khát nào mà uống một cốc bia hay cốc nước chanh... Hắn thừ mặt ra
như một kẻ phải đi đày, một buổi chiều âm thầm kia, ngồi trong một làn
khói nặng u buồn mà nhớ quê hương. Hắn cũng nhớ nhung một cái gì rất
xa xôi... những mộng đẹp ngày xưa... một con người rất đáng yêu đã
chẳng là mình nữa. Hắn lắc đầu tự bảo: "Thôi thế là hết! Ta đã hỏng! Ta đã hỏng đứt rồi".
NC khóc cho tình cảnh bế tắc của người trí thức: ”Hắn
ôm chặt lấy cái bàn tay bé nhỏ của Từ vào ngực mình mà khóc. Từ thức
dậy, Từ hiểu ngay, không cần hỏi một câu nào cũng hiểu. Và Từ cảm động. Mắt Từ giàn giụa nước. Từ khẽ rút tay ra, vòng lên cổ chồng, nhẹ nhàng núi hắn vào, để hắn gục đầu lên cạnh ngực Từ. Hắn lại càng khóc to
hơn và cố nói qua tiếng khóc: - Anh... anh... chỉ là... một thằng...
khốn nạn!... - Không!... Anh chỉ là một người khổ sở!... Chính vì em mà
anh khổ...”
Bút
pháp Hiện Thực Phê Phán không giúp NC chỉ ra con đường giải phóng cho
nhân vật của mình, nhưng tình cảm nhân đạo ông dành cho nhân vật thật
đáng quý. Đời Thừa thức tỉnh người đọc về một hiện thực cần phải thay
đổi đi để cứu lấy những con người khổ như Hộ.