Gợi ý:
1. Khái quát về tác giả, tác phẩm và bi kịch của nhân vật
- Nam Cao là nhà văn lớn của dân tộc. Ông có sáng tác đăng báo từ năm 1936 nhưng sự nghiệp chỉ thực sự bắt đầu từ truyện ngắn Chí Phèo (1941)
- Chí Phèo được xem như kiệt tác của Nam Cao, viết vào năm 1941. Tác phẩm ra đời gây tiếng vang lớn, nó đưa Nam Cao lên đỉnh cao cảu thành công nghệ thuật. Bởi bản thân tác phẩm mặc dù đi theo đề tài cũ song lại có một sự khám phá mới mẻ, khám phá về cuộc sống của người nông dân trong tận cùng của nỗi khổ, trong bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người, khao khát, ước mơ một cuộc sống lương thiện, nhưng lại bị chà đạp tàn bạo về nhân phẩm khiến người không được làm người, mà là quỷ dữ, bị xã hội xa lánh
2. Phân tích cụ thể diễn biến tâm trạng Chí Phèo
a. Trước hết là sự thức tỉnh. Bắt đầu là tỉnh rượu, sau đó mới tỉnh ngộ. Tỉnh rượu: những cảm nhận: những cảm nhận về không gian (căn liều của mình), về cuộc sống xung quanh (những âm thanh hằng ngày của cuộc sống) và về tình trạng thê thảm của bản thân (già nua, cô độc, trắng tay). Tỉnh ngộ: được thị Nở chăm sóc thì cảm động trước tình người. Chí nhận ra thực tế đau lòng là mình chưa từng được chăm sóc như thế. Chú ý chi tiết bát cháo hành và Chí Phèo khóc. Cần thấy đó là những dấu hiệu của nhân tính bị vùi lấp đang trở về.
b. Sau đó là niềm hy vọng. Ứơc mơ lương thiện trở về. Thèm lương thiện. Đặt niềm hy vọng vào Thị nở. Hình dung về tương lai sống cùng thị Nở. Ngỏ lời với Thị. Trông đợi Thị Nở về xin phép bà cô. Cảm thấy khát khao lương thiện và hy vọng này là biểu hiện mạnh mẽ nhất của nhân tính trong Chí Phèo
c. Tiếp đó là những thất vọng và đau đớn. Bà cô không cho thị Nở lấy Chí Phèo. Thị Nở từ chối, Chí Phèo chạy theo nắm lấy tay Thị như là nổ lực cuối cùng để níu kéo thị lại với minh. Thị đẩy ngã Chí, tỏ sự dứt khoát. Đau đớn và căm hận mù quáng, Chí Phèo nguyền rủa sẽ giết chết bà cô của thị Nở và Thị Nở
d. Cuối cùng là trạng thái phẫn uất và tuyệt vọng. Chí về nhà uống rượu (chi tiết: càng uống càng tỉnh). Ôm mặt khóc rưng rức (chi tiết hơi cháo hanh) đó là đỉnh điểm của bi kịch tinh thần trong Chí Phèo. Đau đớn cùng cực thì xách dao đi (chi tiết miệng nói đâm chết “nó”, chân lại đi đến nhà Bá Kiến). Dõng dạt đòi lương thiện. Thấy rõ tình thế đầy bi kịch của mình là “không thể còn lương thiện được nữa”. Giết Bá Kiến. Tự sát. Cần làm rõ tính chất bế tắc và các chi tiết dự báo về sự tiếp diễn của tấn bi kịch này.
3. Kết luận chung
Đó là bi kịch của con người “sinh ra là người mà không được làm người”. Thể hiện sự cảm thông sâu sắc của Nam Cao với khát vọng lương thiện trong con người và sự bế tắc của những khát vọng trong hiện thực xã hội ấy.