Gợi ý:
* Giới thiệu về tác phẩm
Đôi mắt $(1948)$ là tác phẩm có vị trí quan trọng trong văn nghiệp của Nam Cao sau Cách mạng đồng thời cũng là tác phẩm xuất sắc của văn nghiệp của Văn Cao sau Cách mạng đồng thời cũng là tác phẩm xuất sắc của văn học Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Đánh giá về Đôi mắt, Tô Hoài đã coi đây là một "tuyên ngôn nghệ thuật của lớp nhà văn tiền chiến".
Tất cả ý nghĩa sâu sắc của Đôi mắt được thể hiện tập trung ở nhân vật Hoàng - nhân vật chính của tác phẩm.
* Phân tích nhân vật Hoàng
a) Hoàng hiện ra trong tác phẩm với một ngoại hình bộc lộ bản chất
- Hoàng là nhân vật chính của Đôi mắt, một hình tượng nghệ thuật thể hiện một loại nhà văn, nghệ sĩ không chịu "nhận đường", không chịu thay đổi thế giới quan để tiến kịp cuộc sống cách mạng của nhân dân.
- Nam Cao có biệt tài tả goại hình Hoàng để làm bộc lộ những nét bản chất của một con người no đủ, dư thừa, thật là lạc lõng với cuộc sống chung còn thiếu thốn, gian khổ của thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp của dân tộc (bước đi khệnh khạng, khuôn mặt béo tốt, điệu bộ thì đầy vẻ kịch...).
b) Về lối sống của Hoàng
- Trước Cách mạng tháng Tám, Hoàng là một nhà văn, một nhà văn đàn anh có tài nhưng kiêm "một tay chợ đen rất tài tình". Giữa kháng chiến mà con chó nhà Hoàng được ăn vài lạng thịt bò một ngày.
- Vào kháng chiến Hoàng đưa vợ con rời Hà Nội, tản cư về quê. Tại đây Hoàng không chịu thay đổi, vẫn giữ nguyên nếp sống cũ có phần phong lưu, đài các: nuôi cho béc giê, đánh tổ tôm, đọc Tam quốc, hút thuốc lá thơm, ăn mía ướp hoa bưởi...
Hoàng không tham gia vào các hoạt động kháng chiến. Hoàng giao du với những kẻ "cặn bã của giới thượng lưu trí thức". Hoàng đóng cổng, không giao tiếp với những gười nông dân chân quê, chất phác.
- Nam Cao thể hiện lối sống lạc lõng của Hoàng không hề có ý định phê phán mà để cho người đọc thấy bản chất ích kỷ, xa rời quần chúng của Hoàng. Cái phê phán Hoàng là thái độ bàng quan xa lạ lạc lõng, đứng ngoài quần chúng và kháng chiến.
c) Cách nhìn về cuộc sống kháng chiến, về nhân dân và lãnh tụ của Hoàng.
- Cá tính, bản chất và cách nhìn của Hoàng thể hiện qua lời đối thoại. Là nhà văn có tài, Hoàng có ngôn ngữ sắc sảo, có tài quan sát, nhận xét tinh tế. Diễn đạt hấp dẫn và hài hước, biết lố bịch hóa những gì Hoàng ghét. Nhưng tất cả làm bộc lộ: Hoàng có cách nhìn một phía, phiến diện, lệch lạc, định kiến.
- Dưới "đôi mắt" Hoàng, quần chúng mà cụ thể là người nông dân, chỉ là những kẻ ngu dốt. Cán bộ cơ sở thì Hoàng cho là "ngố và nhặng xị".
- Hoàng còn niềm tin ở lãnh tụ, tin yêu tôn sùng Cụ Hồ Chí Minh nhưng đối lập với quần chúng, chỉ thấy vai trò vĩ nhân mà không thấy vai trò quần chúng.
- Nhìn về kháng chiến: Hoàng là người đi tản cư, không hợp tác, đứng ngoài cuộc. Như vậy, Hoàng nhìn kháng chiến, nhân dân bằng con mắt hời hợt, bề ngoài không gắn bó, không nhiệt tình trước vấn đề lớn lao của dân tộc. Hoàng bi quan trước cuộc sống kháng chiến và nhân dân.
d) Với tư cách là một nhà văn: Hoàng không tìm được đề tài và cảm hứng sáng tác. Anh mong muốn viết được tác phẩm như Số đỏ và cho rằng Vũ Trọng Phụng mà sống lại thì "phải biết". Tức là Hoàng muốn phê phán, phủ nhận cuộc sống và con người hiện tại. Cách nhìn phê phán và phủ nhận hoàn toàn của Hoàng không còn phù hợp.
* Kết luận
- Nhân vật Hoàng đại diện cho lớp vă nghệ sĩ, cho loại người không đến được với kháng chiến, không biết tin vào quần chúng nhân dân; chỉ sống bi quan lạc lõng. Thật đáng phê phán.
- Qua Hoàng, Nam Cao phê phán cái nhìn, lối sống xa lạ với nhân dân, với kháng chiến của dân tộc. Sự phê phán này là bài học sâu sắc về quan điểm quần chúng, quan điểm nhân dân rất cần thiết cho mọi người cũng như các văn nghệ sĩ.