Các mâu thuẫn cơ bản của
vở kịch trong hồi V
a. Mâu thuẫn giữa đời sống xa hoa trụy lạc của bọn tham quan bạo chúa với đời
sống của thường dân
- Lê Tương Dực bị giết, gian thần Nguyễn Vũ chết trong một trò hề nhạt nhẽo,
hoàng hậu và đám cung nữ bị nhục mạ bắt bớ. Dân chúng reo hò, nhiếc móc, đốt
phá -> Uy quyền của của bạo chúa tan tành theo tro bụi Cửu Trùng Đài. Đây
đúng là dân nổi can qua, vua quan thất thế. tuy nhiên cuộc nổi dậy ấy không thể
mang lại những gì tốt đẹp cho họ bởi giang sơn sẽ lại rơi vào tay những kẻ cầm
đầu (phe cánh Trịnh Duy Sản)
b. Mâu thuẫn giữa niềm khát khao hiến dâng tất cả cho nghệ thuật của người nghệ
sĩ đắm chìm trong mơ mộng với lợi ích trực tiếp và thiết thực của người dân
- Nguyên nhân sâu xa của bi kịch: người nghệ sĩ thiên tài không có điều kiện
sáng tạo vì thế khi biết rằng có thể mượn tay của bạo chúa Lê Tương Dực mà thực
hiện hoài bão thì anh ta sẵn sàng bất chấp tất cả kể cả công sức và tiền bạc
của nhân dân, bằng mồ hôi, xương máu của những người thợ. Chính đầu đó đẩy Vũ
Như Tô đến vị thế đối nghịch với lợi ích trực tiếp của nhân dân, Vũ Như Tô trở
thành kẻ thù của dân!
- Cuối vở kịch người ta không chỉ nguyền rủa tác giả Cửu Trùng Đài mà còn đốt
phá nó và trừng phạt tác giả của công trình, đỉnh điểm của xung đột.