Quá
trình phát triển và những thành tựu chủ yếu của văn học Việt Nam từ Cách mạng tháng Tám 1945 đến 1975:
a. Giai đoạn 9
năm kháng chiến chống Pháp (1945
-1954):
- Chủ đề bao trùm nền văn học trong
những ngày đầu đất nước giành được độc lập là ca ngợi Tổ quốc và quần chúng
cách mạng, kêu gọi tinh thần đoàn kết toàn dân, cổ vũ phong trào Nam tiến
( “Huế tháng Tám, Vui bất tuyệt” -
Tố Hữu ; “Hội nghị non sông”, “Ngọn quốc kì” - Xuân Diệu…)
- Từ cuối năm 1946, văn học tập trung
phản ánh cuộc kháng chiến chống Pháp, hướng tới đại chúng, phản ánh sức mạnh
của quần chúng nhân dân; thể hiện niềm tự hào dân tộc và niềm lạc quan cách
mạng; tình yêu quê hương đất nước. Một số tác phẩm tiêu biểu:
+ Truyện, kí: “Đôi mắt”
(Nam Cao), “Xung kích” (Nguyễn Đình Thi), “Truyện Tây Bắc” (Tô
Hoài).
+ Thơ: “Cảnh khuya”, “Cảnh
rừng Việt Bắc” (Hồ Chí Minh), “Tây Tiến »(Quang Dũng), “Bên
kia sông Đuống” (Hoàng Cầm), “Đất nước” (Nguyễn Đình Thi), “Việt
Bắc” (Tố Hữu).
+ Kịch: “Bắc Sơn”, “Những
người ở lại” (Nguyễn Huy Tưởng), “Chị Hòa” (Học Phi).
+ Lí luận, nghiên cứu, phê bình
văn học đạt được một số thành tựu (“ Chủ nghĩa Mác và vấn đề văn hóa Việt Nam”-
Trường Chinh, “Nhận đường” – Nguyễn Đình Thi…)
b. Giai đoạn đầu xây dựng
hoà bình, CNXH(1955-1964):
- Văn xuôi với nhiều
đề tài, bao quát được nhiều vấn đề và phạm vi của hiện thực đời sống:
+ Kháng chiến chống Pháp: “Đất
nước đứng lên”(Nguyên Ngọc), “Trước giờ nổ súng”(Lê Khâm).
+ Cuộc sống trước cách mạng tháng Tám
1945: “Vợ nhặt” (Kim Lân), “Cửa biển”(Nguyên Hồng).
+ Xây dựng cuộc sống mới: Tuỳ bút “Sông
Đà” (Nguyễn Tuân), “Mùa lạc”(Nguyễn Khải).
- Thơ phát triển mạnh với cảm hứng
đẹp đẽ về CNXH, nỗi nhớ miền Nam:
các tập thơ “Gió lộng” (Tố Hữu), “Trời mỗi ngày lại sáng” (Huy Cận), “Ánh sáng và phù sa” (Chế Lan
Viên).
- Kịch: “Một đảng viên” (Học
Phi), “Ngọn lửa” (Nguyễn Vũ), “Nổi gió” (Đào Hồng Cẩm)
c. Giai đoạn chống Mỹ cứu
nước (1965-1975):
- Chủ đề bao trùm là ca ngợi tinh
thần yêu nước và chủ nghĩa anh hùng cách mạng:
+ Văn xuôi :“Những đứa con trong gia
đình”(Nguyễn Thi), “Rừng xà nu” (Nguyễn Trung Thành), “Chiếc lược
ngà” (Nguyễn Quang Sáng), “Mảnh trăng cuối rừng” (Nguyễn Minh Châu),
“ Hòn Đất”(Anh Đức), “Dấu chân người lính” (Nguyễn Minh
Châu)…
+ Thơ : “Ra trận”, “Máu
và Hoa”( Tố Hữu), “Hoa ngày thường, chim báo bão” (Chế Lan Viên), “Mặt
đường khát vọng” (Nguyễn Khoa Điềm), “Gió Lào cát trắng” (Xuân
Quỳnh).
+ Kịch : “Quê hương Việt Nam”
(Xuân Trình), “Đại đội trưởng của tôi” (Đào Hồng Cẩm)…
+ Nhiều công trình nghiên cứu, phê
bình văn học có giá trị của Đặng Thai Mai, Hoài Thanh, Xuân Diệu…
- Văn học ở đô thị miềm Nam thể hiện
khát vọng tự do và phê phán những mặt trái của xã hội, là tiếng nói đáng trân
trọng (Vũ Hạnh, Trần Quang Long, Vũ Bằng…)