Lúc mới sáng tác,Nam Cao chịu ảnh hưởng của văn chương lãng mạn,viết những tác phẩm và truyện lâm li dễ dãi. Nhưng Nam Cao đã sớm nhận ra thứ văn chương đó xa lạ với đời sống lầm than của người nghèo và chuyển hướng sáng tác theo khuynh hướng hiện thực
Quan niệm sáng tác nghệ thuật của Nam Cao được thể hiện thống nhất trong các sáng tác của ông. Theo Nam Cao thì "Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối,không nên là ánh trăng lừa dối,nghệ thuật chỉ có thể là tiếng đau khổ kia thoát ra từ những kiếp lầm than..." người cầm bút không được trốn tránh sự thực mà phải "đứng trong lao khổ,mở hồn ra đón lấy tất cả những vang động của đời..."
Nam Cao nêu lên đòi hỏi đối với một tác phẩm văn học là phải có nội dung nhân đạo sâu sắc "ca ngợi lòng thương,tình bác ái,sự công bình...Nó làm cho người gần người hơn"
Sáng tác nghệ thuật còn phải là sự sáng tạo "Văn chương không cần đến người khéo tay,làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho. Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu,biết tìm tòi,khơi những nguồn chưa ai khơi,và sáng tạo những cái chưa bao h có"
Trước hiện thực vĩ đại của dân tộc ta kháng chiến chống xâm lược,Nam Cao ý thức được nghĩa vụ công dân của người nghệ sĩ,ông ấp ủ một dự định sáng tác trong hoàn cảnh kháng chiến rằng: "Góp sức vào công việc không nghệ thuật lúc này chính là để sửa soạn cho tôi một nghệ thuật cao hơn"