Bài 143

      - Mọi sự kiện và nhân vật trong truyện được quy tụ bởi điểm nhìn nghệ thuật từ nhân vật "tôi".

      - Ở đây, nhân vật "tôi" là "đồng chí Khải", là "anh Khải" (đích danh tác giả) nhưng cũng có thể hiểu một cách phiếm định là một người nào đó được phân vai người kể chuyện, người dẫn chuyện, người trần thuật cũng là một cá nhân tự ý thức, tự biểu hiện mình. Những chi tiết tiểu sử (có thể của tác giả) như "Hà Nội vừa giải phóng..... chúng tôi ngày ấy mới hăm bốn hăm nhăm cái xuân xanh","chín năm xa phố phường", "tôi sống ở thành phố Hồ Chí Minh, thỉnh thoảng có việc phải ra Hà Nội"... đã làm tăng tính chân thật của điểm nhìn nghệ thuật.

      - Tạo tình huống gặp gỡ giữa nhân vật "tôi" với các nhân vật khác cũng là cách để khám phá, phát hiện tính cách các nhân vật. Những cuộc gặp gỡ gắn với những thời đoạn khác nhau của hiện thực đất nước : sau hòa bình lập lại $1954$, sau Đại thắng mùa xuân năm $1975$, rồi "nhiều năm đã trôi qua", đất nước bước vào thời kì đổi mới....theo đó mà miêu tả sự vận động của tính cách cô Hiền, nhận xét về hành động, cách ứng xử của Dũng, Tuất, mẹ Tuất....

      - Ngôn ngữ của nhân vật "tôi" đậm vẻ suy tư, chiêm nghiệm, day dứt, trăn trở, lại thoáng vẻ hài hước, tự trào của người rất trải đời : "Thưa cô, là bọn lính chúng tôi, là giai cấp lính chúng tôi chứ còn ai nữa?.... Cho nên cái mùi lính tráng thâm nhiễm vào mọi nơi mọi chỗ...."

      - Ngôn ngữ ấy làm nên giọng điệu trần thuật đặc biệt của truyện :

     + Một giọng điệu trần thuật rất trải đời, vừa tự nhiên, dân dã, vừa trĩu nặng suy tư, vừa giàu chất khái quát, triết lí, vừa đậm tính đa thanh. Tác giả đã hoàn toàn nhập thân vào nhân vật "tôi" để diễn tả, kể lại những gì mà mình chứng kiến, đã trải qua, đã nghiệm thấy.

     + Chính cái chất tự nhiên, dân dã đã tạo nên phong vị hài hước rất có duyên trong giọng điệu trần thuật của nhân vật "tôi", chẳng hạn : "Trong lí lịch cán bộ tôi không ghi tên cô Hiền. Họ thì xa, bắn súng đại bác chưa chắc đã tới, huống hồ còn là bà tư sản, dính líu vào lại thêm phiền...".

     + Bằng vốn hiểu biết và sự trải nghiệm sâu sắc của bản thân, nhân vật "tôi" luôn thể hiện cách nhìn nhận cuộc sống và con người theo hướng suy ngẫm, chiêm nghiệm, triết lí. Chẳng hạn :"sau bữa tiệc mừng đại thắng mười lăm năm, tầng lớp lính đã mất ngôi vị độc tôn của mình rồi. Bây giờ là thời các giám đốc công ty, các tổng giám đốc công ty, các cố vấn, chuyên viên kinh tế thật giả đủ loại trên ngôi ban phát mọi tiêu chuẩn giá trị cho cả xã hội....".

    + Giọng điệu trần thuật ở đây mang tính chất đa thanh, trong lời kể thường có nhiều giọng, giọng tự tin xen lẫn giọng hoài nghi : "Chúng tôi thì vui thế, tại sao những người vốn sống ở Hà Nội chưa thật vui nhỉ ?", giọng tự hào xen lẫn giọng tự trào : "Nói cho thật, Dũng mới là nhân vật chính, còn tôi chỉ là một loại nhân vật phụ, ghé gẩm vào cái vinh quang chung mà thôi...".

      Nhân vật "tôi" là hình ảnh của con người tác giả, tạo nên một điểm nhìn nghệ thuật để đánh giá các sự kiện và nhân vật, đồng thời tạo nên một giọng điệu trần thuật đặc sắc, làm cho truyện ngắn Nguyễn Khải đậm chất tự sự rất đời thường mà hiện đại.