|
|
GIAI THOẠI VỀ CỤ TAM NGUYÊN YÊN ĐỔ
Năm 1902, vua Thành Thái tuần du Bắc Hà kết hợp làm lễ trấn yểm cầu sông Cái Long
Biên Hà Nội mà người Pháp đặt tên là Pôn- Đuyme, lấy tên viên Toàn
quyền Đông Dương thời kỳ này, dự lễ trấn yểm có Vua nên tất cả các quan
lại đại thần, các vị đại khoa ở Bắc Hà phải có mặt.Cụ Nguyễn
Khuyến (Tam Nguyên Yên Đổ) mặc dù đã rời quan trường từ mùa thi 1892;
song, là quan đại thần, lại đỗ Đại Khoa ( 3 lần đỗ đầu) với hàm Tổng đốc
Tam Tuyên (Sơn Tây, Hưng Hóa, Tuyên Quang) dù cụ đã cáo quan trên đường
đi nhậm chức vì lý do "đau mắt”, cũng được triệu về HN bái yết nhà vua
và dự lễ.Tất cả các quan khi bái yết nhà vua đều phải tuân theo
nghi lễ của triều đình, nghĩa là phải quỳ lạy (phủ phục) và hô "vạn
tuế”, đến lượt cụ Tam Nguyên thật trớ trêu cho cụ bởi bà Chánh phi vợ
của Thành Thái là con gái TS Nguyễn Trọng Hợp (người làng Kim Lũ, Thanh
Trì, Hà Đông, làm tới chức Văn minh điện Đại học sĩ, hàm chánh nhất
phẩm, dân địa phương thường gọi là Nghè Lử hoặc Văn Minh Lử), trước đây đã đính ước với con trai cả của cụ là
Nguyễn Hoan đỗ Phó bang, sau vì 1 lý do nào đó nên ko thành. Nay nếu
buộc phải thực hiện nghi lễ (điều đó là bình thường theo lễ vua-tôi),
nhưng nếu lễ vua mà ko lễ vợ vua là ko ổn, mà lễ vợ vua hóa ra cụ phải
lễ con dâu trượt của mình, sẽ là trò cười và hơn thế ko thể ko có những
bình nghị chẳng hay ho gì, ảnh hưởng đến uy tín nhà nho Đại khoa như cụ  .Đem
theo sĩ khí của nho sĩ Bắc Hà, cụ bái yết nhà vua và chỉ vái 2 cái, ko
quỳ lạy như các vị khác, việc làm như vậy là phạm tội "khi quân” tức là
khinh vua, có thể bị chém đầu! Có lẽ nhà vua biết uẩn khúc này nên thông
cảm chỉ quở trách nhẹ, còn cụ Tam Nguyên thưa:- Muôn tâu Hoàng Thượng, thần giờ chỉ như 1 con trâu già, xin đức Khâm thượng khai ân!Nhà
vua mỉm cười. Song, để giữ phép vua, phép nước và cũng là để giữ uy tín
của triều đình. Hơn thế nhà vua còn biết tài ứng khẩu thành thi của cụ
nên truyền thánh chỉ:- Vậy khanh hãy làm bài thơ "Vịnh trâu già”, nếu hay trẫm miễn tội.Cụ ung dung đọc bài thơ theo Đường luật thất ngôn bát cú "Vịnh trâu già” như sau:Một nắm xương khô một nắm da,Bao nhiêu các ách đã từng qua.Đuôi khom biếng vẫy Điền Đan hỏa,Tai nặng buồn nghe Ninh Tử Ca.Sớm thả Vườn Đào chơi đủng đỉnh,Tối về thôn Hạnh thở nghi nga.Có người toan giết tô chuồng mới,Ơn đức vua Tề lại được tha.Bài
thơ "xuất khẩu” trên quả là tài tình hiếm có, rất đúng niêm luật, sát
đầu đề dù đó là đề tài khó. Hay hơn ở chỗ cụ đã ví mình, một vị quan lại
ko còn mẫn cán với triều đình như xưa, nay chỉ như 1 con trâu già, trâu
phế canh ko còn tác dụng gì với nhà nông nữa. Bởi nay chỉ còn có da bọc
xương do cả đời kéo cày mắc ách, làm lụng vất vả, ăn giả làm thật như
trong "Lục súc tranh công” đã tả đó là 2 câu mở đầu. Đến câu
3-4, cụ dùng điển tích Trung Quốc để mở rộng ý rằng con trâu còn có công
với nước. Đó là chuyện Điền Đan thời Chiến quốc, một tướng nước Tề khi
bị nước Yên sang đánh chỉ còn có 1 thành. Điền Đan dụng mưu dùng mồi rơm
có tẩm dầu buộc vào đuôi trâu, mài sừng sắc nhọn hoặc gắn kiếm sắc vào
sừng, đốt lửa cho trâu sợ xông vào quân Yên. Quân Yên sợ bỏ chạy, nước
Tề được phục quốc ~~> Nếu không có trận hỏa công đó chắc chắn nước Tề
bị tiêu diệt.Hoặc Ninh Tử chính là Ninh Thích khi chưa làm
quan, có tài nhưng ko ai biết đến. Ông làm nghề chăn trâu, thường gõ
sừng trâu để hát, nói lên chí lớn của mình, để sau đó Quản Trọng dùng
làm tướng nước Tề.Hai câu 5-6 của bài thơ có từ Vườn Đào, thôn
Hạnh xuất xứ từ chuyện Vũ Vương đánh Trụ đã dùng trâu để vận chuyển rất
đắc lực. Sau khi diệt Trụ, ông đã ra lệnh 3 năm cấm giết trâu, buổi sớm
cho chăn ở Vườn Đào, tối về cho nghỉ ở thôn Hạnh Hoa, 1 làng đẹp của TQ
xưa, lại có nghề nấu rượu nổi tiếng ngon như "Tam Quốc chí” đã tả. Câu
kết "Ơn đức vua Tề” nhắc lại sự tích Tề Tuyên Vương thấy lính dắt trâu
đi qua trước thềm, con trâu run rẩy sợ hãi, vua hỏi thì được biết hị dắt
trâu đi giết lấy máu làm sơn tô chuồng mới, bèn ra lệnh tha trâu ko
giết. Nguyễn Khuyến ví mình như là 1 con trâu già mà người ta chỉ nhăm
nhăm muốn giết để ăn thịt, liệu ông ( chỉ vua Thành Thái) có tha mình
như vua Tề đã tha trâu ko giết thịt?Thành Thái là 1 ông vua tiến
bộ, biết được ưu tư của cụ, lại cảm cái khí khái nhà Nho. Nhà vua đánh
giá cao bài thơ rất hay và khen câu " Ơn đức vua Tề”, vì vậy ko những
tha tội mà còn thưởng hậu.
|