phan tich bai tho day thon vi da cua han mac tu

a. Khổ 1: Nhưng hoài niệm của tác giả về thôn Vĩ và niềm khao khát, đắm say muốn được trở về thôn Vĩ.

Sao anh không về chơi thôn Vĩ

Lá trúc che ngang mặt chữ điền

- Câu 1: Đọc câu thơ đầu ta cảm thấy phảng phất một chút tình riêng của thi sĩ. Về mặt từ ngữ đây là một câu hỏi. Nhưng ẩn sâu trong đó không chỉ là lời hỏi han, mà còn là lời mời mọc, hờn trách.

Vậy chủ thể trữ tình là ai? Đó phải chăng chính là nỗi niêm tâm trạng của HMT. Tác giả tự phân thân để chất vấn chính mình. Lời mời mọc hiện ra bên ngoài nhưng chính là sự khao khát, đắm say thôi thúc từ bên trong.

Về mặt từ ngữ tác giả không dùng từ “Thăm” mà dùng chữ “chơi” vì chữ thăm có chút gì xa lạ, khách sáo, chữ chơi gần gũi, tự nhiên.

Câu thơ với hình thức một câu hỏi giúp cho tác giả vào bài rất tự nhiên.

- Câu 2,3,4: Ba câu tiếp theo là hoài niệm về cảnh và người thôn Vĩ.

+ Ở câu 2 và 3 cảnh thôn Vĩ vừa mang nét đẹp chung (nhiều vùng quê có hàng cau và những hàng rào tre trúc) vừa mang vẻ đẹp riêng của Vĩ Dạ.

            Trước hết ta thấy cảnh hàng cau trong nắng sớm. Ở đây không phải là vẻ đẹp riêng của hàng cau, của riêng nắng mà là hài hòa giữa hàng cau và nắng sớm trong buổi bình minh. Câu thơ khiến ta có cảm giác HMT đang trở về Vĩ Dạ thực sự và ấn tượng đâu tiên mà nhà văn nhìn thấy hàng cau trong nắng sớm.

         Tại sao cây cau trong nắng sớm lại là hình ảnh đầu tiên xuất hiện trong cảm nhận HMT phải chăng ở miệt vườn thôn Vĩ cây cau bao giờ cũng là loài cây cao vượt lên tất cả những cây khác, cao hơn cả những mái nhà cổ kính. Nó là thữ cây đón ánh nắng đầu tiên của buổi sớm. Ánh nắng đó chiếu vào những tàu lá đã được rửa sạch bởi sương đêm, chính vì vậy mà đó là sự ánh sáng long lanh, tinh khiết. Ánh sáng đó gợi lên vẻ đẹp riêng của thôn Vĩ và cũng là cách cảm nhận rất riêng của HMT.

            Về mặt từ ngữ, điệp từ “nắng” giúp cho chúng ta cảm nhận được nhiều điều. Trước hết chúng ta nhận ra một đặc điểm đó là miền Trung nói chung và Vĩ Dạ rất nhiều nắng, việc điệp lại từ “nắng” khiến ta hình dung ra bước đi của nắng và có cảm giác nắng dâng đầy dần.

Ít nhất HMT đã hơn một lần nói đến nắng trong thơ:

Trong làn nắng ửng khói mơ tan

...

Dọc bờ sông trắng nắng chang chang

(Mùa xuân chín)

Nếu như ở hai câu thơ này tác giả thiên về tả thì ở bài “Đây thôn Vĩ Dạ”, tác giả thiên về gợi.

Bên cạnh đó Vĩ Dạ còn mang vẻ đẹp riêng của những miệt vườn “mướt xanh như ngọc”. Xưa kia kiến trúc Huế rất chú trọng kiểu kiến trúc “nhà vườn”. Khu vườn có mục đích tôn lên vẻ đẹp của ngôi nhà nên nó luôn được chăm sóc chu đáo.

Chính XD từng ví “mỗi ngôi nhà vườn Huế là một cấu trục chặt chẽ, xinh xắn, giống như một bài thơ tứ tuyệt.”

Câu thơ sử dụng từ “mướt quá” là từ cực tả, “mướt” gợi vẻ đẹp non tơ, mượt mà, đầy sức sống. Bên cạn đó nó còn giúp ta hình dung ra xông chăm sóc của chủ nhân ngôi vườn. Từ “mướt” nghe khiếm tốn vừa sống động, gợi hình hơn từ “xanh”, gợi âm hưởng của tiếng reo, sự ngỡ ngàng trước vẻ đẹp cảu vườn thôn Vĩ.

Phép so sánh “xanh như ngọc”, khiến ta có cảm giác màu sanh khu vườn rạng rỡ, mát dịu không chói lõ. Màu xánh đó không chỉ đón nhận ánh sáng từ bên ngoài mà dường như còn có ánh sáng từ bên trong tỏ sáng, vừa xanh, vừa lấp lánh.

Hoài Thanh từng nhận xét: “Thơ HMT có những câu thơ đẹp một cách lạ lùng, đọc lên như rưới vào lòng một nguồn sáng láng”. Nhận xét này dường như để nói về câu thơ mà chúng ta vừa phân tích.

- Câu thơ cuối: Hòa trong cảnh ấy là hình ảnh con người xứ Huế. Trong vẻ đẹp thần dịêu của vườn thôn Vĩ bổng xuất hiện hình ảnh con người. Con người không chỉ hài hòa với cảnh mà còn tôn lên vẻ đẹp của cảnh.

Hình ảnh “mặt chữ điền” là vẻ đẹp đầy đặn, vuông vức, trông quan niệm người xưa là vẻ đẹp trung thực, phúc hậu của con người.

“Mặt em vuông tựa chữ điền

Da em thì trắng, áo đen mặc ngoài”

(Ca dao)

Khuôn mặt đó không xuất hiện một cách trực tiếp mà nhẹ nhàng, kín đáo, thấp thoáng sau những lá trúc thanh mảnh vì vậy với có chi tiết “lá trúc che ngang”. Đây là cách cảm nhận phù hợp với tính cách con người xứ Huế. Sự xuất hiện của hình ảnh con người trong khổ thơ này càng tô đậm dòng hoài niệm của tác giả.

b. Khổ 2: Hoài niệm  về cảnh sông nước. Đặc biệt là cảnh sông nước đêm trăng và tâm trạng hoài vọng và phấp phỏng âu lo.

- Cảnh sông nước đêm trăng:

Gió theo lối gió mây đường mây

Dòng nước buồn thiu hoa bắp lay

Nếu xem đây là cảnh sông nước xứ sông Hương, xứ Huế, thôn Vĩ cũng được Tuy nhiên không nên hiểu đơn thuần, gò bó quá.

Đặc điểm của cảnh ở đây là sự nhè nhàng, êm dịu, vừa hiện thực vừa huyền ảo. Gió thì thổi nhẹ, mây trôi chậm, dòng nước lừng lờ và hoa bắp chỉ khẽ lay. Đó phải chăng là đặc điểm riêng của thiên nhiên xứ Huế.

  Bên cạnh đó cảnh ở đây đượm buồn vì dường như tất cả đều đang trôi chảy, đều đang xa dần. Biện pháp nhân hóa qua hai chữ “buồn thiu” biến dòng sông thành một sinh thể có hồn, dòng sông chở nặng nỗi lòng HMT.

Câu trúc câu thơ đầu: “Gió theo lối gió/ mây đường mây” đã ngắt câu thơ làm đôi. Người ta vẫn thường hay nói “gió thổi mây bay”, vậy mà trong thơ HMT gió mây lại chia lìa. Xét về logic khách quan đời sống thì hình ảnh thơ tưởng chừng vô lí, nhưng xét theo logic tam trạng thì nó hoàn toàn hợp lí bởi vì gió, mây ở đây được cảm nhận qua tâm trạng đầy  chia li cách biệt của HMT.

Tâm trạng buồn còn được thể hiện qua từ “lay” ở câu thơ thứ hai bởi chính nó đã đánh thức nỗi buồn trong ca dao xưa.

Ai về giồng Dứa qua truông

Gió lay bông sậy bỏ buồn cho em

Điểm nhấn của khổ thơ lại chính là cảnh sông trăng ở hai câu thơ sau. Có thể nói cả hai câu thơ đầy ắp trăng. Một hình ảnh vừa hiện thực vừa huyền ảo. Chất hiện thực và huyền ảo thể hiện qua hai chi tiết “thuyền trăng” và “sông trăng. “Thuyền trăng” có thể được cảm nhận theo nhiều cách khác nhau. Đó có thể là con thuyền chứa đầy ánh trăng, cũng có thể hiểu là con thuyền như một mảnh trăng hay mảnh trăng như con thuyền.

Đáng chú ý hơn là hình ảnh “sông trăng”. Ở đây “sông trăng” vừa có thể hiểu là dòng sông chứa đầy ánh trăng, nhưng cũng có thể hiểu là ánh trăng đang tuôn chảy thành dòng sông trăng.  Chín HMT từng cảm nhận trăng đầy siêu thực: “Có những nàng trăng mang áo trăng ra giặt ở bến sông trăng”. Có thể nói ở đây hình ảnh thơ đã đạt đến mức hòa quyện giữa hiện thực và huyền ảo, không phân biệt. Nhưng dù siêu thực đến đâu thì khổ thơ cũng vẫn đưa chúng ta  về với hình ảnh dòng sông hương chảy qua Vĩ Dạ một đêm trăng hết sức thơ mộng.

Từ cảnh sông nước đêm trăng ta chợt nhận ra một tâm trạng đầy hoài vọng và phấp phỏng âu lo. Hai câu thơ sau về mặt hình thức thoáng nghe tưởng chừng phi lí.

Thuyền ai đậu bến sông trăng đó

Có chở trăng về kịp tối nay

Đọc câu thứ nhất ta thấy có trăng nhưng đến câu tiếp theo thì lại chẳng thấy trăng đâu.

            Tuy nhiên nếu cảm nhận từ khía cạnh tâm trạng chủ thể trữ tình thì không có gì phi lí. Trăng ở đây không chỉ là thiên nhiên khách thể mà còn là một sinh thể có hồn, một tri âm tri kỉ của HMT. Trong hoàn cảnh phải sống cô đơn với căn bệnh hiểm nghèo, HMT khảo khát được giao cảm, sẻ chia, trăng lúc này trở thành đối tượng mà nhà thơ mong đợi, khát khao. Hiểu như vậy ta mới lí giải được chữ “kịp” ở câu hai. Chữ “kip” cho ta thấy tâm trạng phấp phỏng, âu lo của HMT. Trong tình trạng đang phải từng giờ, từng phút chia lìa sự sống, nếu thuyền không chở trăng về kịp tối nay thì biết đâu thi sĩ phải ra đi trong sự cô đơn, tuyệt vọng.

            Có thể thấy khổ thơ hai cũng là khổ thơ đặc sắc xét về cả phương diện bức tranh thiên nhiên hay bức tranh tâm trạng.

c. Khổ 3. Hoài niệm về người thôn Vĩ và nỗi niềm mơ tưởng, hoài nghi

- Hình ảnh người thôn Vĩ qua hoài niệm vừa hiện thực vừa huyền ảo, vừa gần gũi vừa xa vời. Tại sao lại nói vừa hiện thực, vừa huyền ảo. Màu “trắng” của chiếc áo la màu thực nhưng nói “trắng quá” thì màu trắng đó đã cảm nhận qua tâm tưởng nên đã thành huyền ảo.

Còn tại sao lại vừa gần gũi vừa xa vời?  Gần gũi vì đó là người đã từng quen, là nơi đã từng đến. Tuy nhiên lại hết sức xa vời, sự xa vời đó được thể hiện qua từ “mơ” và điệp từ “khách đường xa”. Đã là mơ lại còn “mơ” về “khách đường xa”. Đã “khách” lại còn là “khách đường xa”. Hình ảnh này khiến cho khách càng xa vời, khuất lấp. Sự xa vời đó không chỉ do khoảng cách thời gian,  khoảng cách không gian mà chủ yếu là do khoảng cách tâm hồn. Đó chính là một tìn yêu đơn phương, không lời thổ lộ, không lời ước hẹn. Qua cảm nhận về người thôn Vĩ ta cảm nhận được nỗi niềm tâm trạng của nhà thơ.

Nỗi niềm đó được khắc họa rõ nét hơn ở hai câu cuối:

Ở đây sương khói mờ nhân ảnh

Ai biết tình ai có đậm đà?

Hình ảnh “sương khói mờ nhân ảnh” đầy hư ảo. “Sương khói” hư ảo, “mờ” hư ảo và “nhân ảnh” cũng hư ảo. “Nhân ảnh” là sự cảm nhận qua tâm trạng.

Tác giả sử dụng nhiều từ phiếm chỉ “ở đây”, “ai”. Ở đây không biết là ở đâu? Ở thôn Vĩ khi nhìn vào tấm bưu ảnh hay ở nơi HT đang điều trị bệnh? Ai là người thôn Vĩ hay chính bản thân tác giả? HMT đang hỏi người hay hỏi mình? Dù là hỏi ai đi nữa thì tâm trạng âu lo của tác giả vẫn lộ rõ.

Qua câu những câu thơ này ta HMT không chỉ nói được nỗi lòng riên của mình mà còn nói lên nỗi niềm của tất cả những lứa đôi xa cách. Bên cạnh đó chúng ta còn cảm nhận được nỗi niềm gắn bó của tác giả với cuộc đời và niềm khao khát một tình yêu thủy chung, trong sáng.

Bài thơ kết lại bằng câu hỏi. Hỏi không phải để vấn đáp mà để giải bày. Ý nghĩa nhân văn của bài thơ toát lên ở đó.