Khổ thơ thứ nhất (9 câu đầu): Sau khi điểm qua hai quá trình “bắt đầu”
và “lớn lên” của đất nước, tác giả khẳng định :“Đất Nước có từ ngày
đó...” - từ rất xa xưa. Những cái xa xưa thường hay xa lạ, nhưng đất
nước thì không - đất nước gần gũi với mọi người.
Mở đầu là những lời bình dị nhưng hàm súc: “Khi ta lớn lên, Đất Nước đã
có rồi”. Đất nước thành bậc tiền nhân. Mọi người đều được nuôi dưỡng từ
đất nước... Nhắc lại điệp khúc “ngày xửa ngày xưa...”, tác giả muốn
chứng tỏ đất nước hình thành từ rất lâu, đất nước có trong từng lời mẹ
kể.
Gắn liền với sinh hoạt gia đình: “Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây
giờ bà ăn”. Tứ thơ này làm sống lại nhiều câu tục ngữ, ca dao và truyện
Trầu cau bi thương, tình nghĩa. Qua hình ảnh “miếng trầu”, Nguyễn Khoa
Điềm “nhân dân hóa” thơ mình và có thêm một bằng chứng về đất nước hình
thành từ xa xưa. Tuy vậy, đất nước chỉ lớn lên với truyền thống: “dân
mình biết trồng tre mà đánh giặc” và quá trình hình thành nhiều phong
tục, tập quán:
Tóc mẹ thì bới sau đầu
Nguyễn Khoa Điềm thật sự xúc động khi nói đến:“Cha mẹ thương nhau bằng
gừng cay muối mặn”. Đó lời ngợi ca tình nghĩa, thuỷ chung trong gian
khó. Chữ “thương” giúp thơ ông gần văn học bình dân. “Khi ta lớn lên Đất
Nước đã có rồi”- điều ấy, hiển nhiên như khi ta lớn lên đã có ông bà,
cha mẹ... Đất nước gắn bó, thân thiết như người ruột thịt và bao công
việc lao động khác:
Cái kèo, cái cột thành tên
Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng
Đó là lúc con người khép lại thời “dã man” bước vào giai đoạn văn minh.
Tứ thơ “cái kèo, cái cột thành tên” còn gợi tập tục đặt tên mộc mạc để
mong sự bình yên. Đất nước ta gắn liền với nền nông nghiệp lúa nước:
“Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng”. Làm nên hạt gạo
trắng thơm phải trải qua nhiều công đoạn, phải đổ mồ hôi, sôi nước mắt.
Quá trình hình thành đất nước cũng đau đớn như chuyện nhân loại hoài
thai, sinh nở.
Từ những lời phân tích trên đây, có thể thấy Nguyễn Khoa Điềm đã khai
thác một cách triệt để vốn văn hoá dân gian. Hàng loạt câu tục ngữ, ca
dao, truyền thuyết, cổ tích, phong tục, tập quán đã được tái tạo, sáng
tạo lại. Không chỉ hay ở phương diện câu chữ, cấu trúc và lời kết đoạn
đã gây được ấn tượng. “Khi ta lớn lên đất nước đã có rồi”, đất nước bắt
đầu, đất nước lớn lên... chặng đường nào cũng song hành với cuộc sống
nhân dân. Tác giả nêu nhiều chứng cứ để làm sáng tỏ kết luận: “Đất Nước
có từ ngày đó...” - từ “ngày xửa ngày xưa mẹ thường hay kể”. Trong suốt
quá trình ấy, đất nước gắn bó với mọi gia đình và từng cá nhân. Đó là cơ
sở vững chắc để tác giả tiếp tục triển khai tư tưởng Đất Nước này là
đất Nước Nhân dân ở 3 khổ thơ sau.