A: Hướng dẫn chung
1. Đề bài gồm hai câu:
Câu 1: Nghị luận xã hội. Đề bài yêu cầu học sinh bàn luận về một vấn đề gần gũi, quen thuộc với những vấn đề học sinh từng bàn luận trong một số vấn đề từ lớp 8 đến lớp 9, nhưng nâng cao hơn. Thí sinh cần thể hiện hiểu biết, nhận thức về tầm quan trọng của sách đối với mọi người, nhất là với học sinh. Và trong mức độ nào đó, thí sinh nêu lên thực trạng học sinh ít đọc, ít tìm hiểu, ít say mê sách văn học: giải thích nguyên nhân, đưa ra giải pháp nhằm thay đổi thực trạng đó.
Câu 2: Nghị luận văn học. Đề bài yêu cầu học sinh "cảm nhận" về "hình ảnh người phụ nữ" trong bài thơ có nhân vật trữ tình là người phụ nữ, cả bài học chính khóa và bài học thêm. Đề bài yêu cầu học sinh không chỉ nắm vững tác phẩm mà còn phải biết tổng hợp, khái quát ra nét chung trong cuộc đời, phẩm chất của người phụ nữ Việt Nam trong các tác phẩm trên.
Đáp án chỉ nêu một số nội dung chính mà bài làm cần có; Biểu đểm cũng có khoảng cách giữa các mức điểm dành cho ban giám khảo quyết định căn cứ vào sự đánh giá chung toàn bài. Tránh đếm ý, đếm lỗi quá máy móc.
B. Đáp án và biểu điểm
Câu 1. (6 điểm)
Yêu cầu chung:
a. Tầm quan trọng của sách văn học (đối với mọi người, đối với tuổi trẻ).
 - Sách văn học là cách gọi chung của các tác phẩm văn chương: Thơ Truyện kí, kịch, lí luận - Phê bình văn học.
 - Sách văn học không chỉ cung cấp tri thức về văn chương, cuộc đời . . . mà còn có tác dụng bồi đắp tâm hồn, nhân đạo của con người, giáo dục, rèn luyện tình cảm cao đẹp, lí tưởng thẩm mĩ . . .
b. Thực trạng bạn đọc trẻ với sách văn học:
 + Mặt tốt, tích cực
 + Mặt tiêu cực, chưa tốt
c. Giải thích nguyên nhân và đưa ra hướng giải quyết, khắc phục.
Yêu cầu về hình thức:
 - Nắm vững phương pháp làm bài văn nghị luận xã hội, bố cục bài sáng rõ, lập luận chặt chẽ.
 - Bài làm sạch sẽ, ít lỗi chính tả, ngữ pháp.
Biểu điểm:
 - Điểm 5 - 6: Đáp ứng các yêu cầu trên, văn viết lưu loát, có hình ảnh. Chấp nhận thiếu một vài ý nhỏ và lối diễn đạt, chính tả.
 - Điểm 3 -4:  Đáp ứng các yêu cầu của đề: Có đủ 2 ý chính (2 và 3), ý chưa thật phong phú, có từ 2 đến 4 lỗi chính tả, ngữ pháp.
 - Điểm 1 -2 : Làm bài sơ sài, thiếu nhiều ý quan trọng, chưa rõ lập luận, có từ 4 -6 lỗi các loại.
Câu 2. (14 điểm)
Yêu cầu nội dung:
 - Nắm vững ba tác phẩm được phân tích: Hoàn cảnh ra đời, nội dung chính, đặc sắc nghệ thuật . . ..
 - Tập trung làm rõ hình ảnh người phụ nữ trong abfi thơ về các phương diện: Cuộc đời vất vả, lam lũ nhưng giàu tình yêu thương, giàu lòng yêu nước, có tinh thần lạc quan, tin tưởng vào cách mạng, ở tương lai . . .
 - Từ cảm nhận về những đức tính tốt đẹp, phẩm chất cao quý của nhân vật người phụ nữ trong bài thơ trên nghĩ chung về người phụ nữ Việt nam, thể hiện tình cảm yêu thương, kính trọng, học tập . . .
Yêu cầu về hình thức:
 Nắm vững phương pháp làm bài nghị luân văn hopjc, bố cục rõ ràng, lập luận chặt chẽ, ít lỗi chính tả, ngữ pháp
Biểu điểm:
 - Điểm 13 - 14: Đáp ứng các yêu cầu trên, văn viết lưu loát, có hình ảnh. Chấp nhận thiếu một vài ý nhỏ và lối diễn đạt, chính tả.
 - Điểm 11 - 12: Đáp ứng các yêu cầu của đề, đầy đủ các ý lớn, có từ 3 đến 4 lỗi chính tả, ngữ pháp.
 - Điểm 9 - 10: Diễn đạt trôi chảy, đủ các ý lớn nhưng thiếu nhiều ý nhỏ, bài làm có từ 5 -6 lối.
 - Điểm 7 -8: Hiểu đề, đáp ứng được nửa yêu cầu đề, văn viết chưa lưu loát, lập luận chưa chặt chẽ, có từ 5 -7 lỗi nhỏ
 - Điểm 5 -6: Nhìn chung, chưa đạt yêu cầu; không giểu đúng yêu cầu đề, nội dung sơ sài rời rạc, khá nhiều lỗi các loại
 - Điểm 3 -4 :Bài không đạt yêu cầu, không hiểu đúng đề, nội dung sơ sài, quá nhiều lỗi các loại
 - Điểm  1- 2: Bài làm yếu, khoogn hiểu đề, diễn đạt kém, không có bố cũ, lặp quá nhiều lỗi, chỉ viết một vài ý, không thành bài văn . .
 - Điểm 0: Không làm bài.

Câu 1: (1 điểm)
HS cần giải thích được nhan đề:
 -  Hoàng Lê nhất thống chí: ghi chép về sự thống nhất vương triều nhà Lê.
 - Đoạn trường tân thanh: tiếng nói mới đứt ruột
Câu 2 (1 điểm)
HS cần:
Giải thích được ý nghĩa của thành ngữ vè nêu được phương châm hội thoại liên quan đến thành ngữ đó. Cụ thể là:
a.  Ông nói gà, bà nói vịt:
 - Ý nghĩa: mỗi người nói một đằng, nói không khớp nhua, không hiểu nhau.
 - Phương châm hội thoại liên quan: phương châm quan hệ
b. Nói như đấm vào tai:
 - Ý nghĩa: nói mạnh, trái ý người khác, khó tiếp thu, gây khó chịu cho người khác.
 - Phương châm hội thoại liên quan: phương châm lịch sự.
Câu 3: (3 điểm)
Đề bài yêu cầu HS viết một bài văn nghị luận (không quá một trang giấy thi) về chủ đề quê hương.. Đây là dạng bài nghị luận xã hội (về một vấn đề tư tưởng, đạo lí) với hình thức khá "mở", tạo điều kiện cho HS có thể rính bày ý kiến, cảm nhận của mình xoay quanh chủ đề quê hương (như vai trò của quê hương đối với đời sống con người, tinhd yêu, sự gắn bó với quê hương . . .). Tuy vậy, HS cần đáp ứng được hai yêu cầu chính sau đây:
 * Về hình thức: Trình bày bài viết đúng với yêu cầu của đề: Văn bản nghị luận có đủ ba phần (mở bài, thân vài và kết bài), và không qua một trang giấy thi.
* Về nội dung: HS có thể diễn đạt theo nhiều cách, song cần đảm bảo được một số ý chính sau:
 - Giải thích khái niệm về quê hương: có thể hiểu khái quát là nơi ta sinh ra, lớn lên, có gia đình, kỉ niệm thời thơ ấu . . .
 - Vị trí, vai trò của quê hương trong đời sống mỗi con người:
+ Mỗi con người đều  gắn bó với quê hương, mang bản sắc, truyền thống, phong tục tập quán tốt đẹp của quê hương. Chính vì thế, tình cảm dành cho quê hương ở mỗi người là tình cảm có tính chất tự nhiên, sâu nặng.
 + Quê hương luôn bồi đắp cho con người những giá trị tinh thần cao quý (tình làng ngĩa xóm, tình cảm quê hương, gia đình sâu nặng . . .).
 + Quê hương luôn là điểm tựa vững chắc cho con người trong mọi hoàn cảnh, là nguồn cổ vũ động viên, là đích hướng về của con người.
 - Bàn bạc mở rộng:
 + Phê phán một số người không coi trọng quê hương, không có ý thức xây dựng quê hương, thậm chí còn phản bội quê hương, xứ sở.
 - Phương hướng, liên hệ
 + Xây đắp, bảo vệ quê hương, phát huy những truyền thống tốt đẹp của quê hương là trách nhiệm, là nghĩa vụ thiêng liêng cảu mỗi con người.
 + Là HS, ngay từ đầu phải tu dưỡng, tích lũy kiến thức để sau này xây dựng, bảo vệ quê hương.
Câu 4: (5 điểm)
HS trên cơ sở cảm nhận về phẩm chất và số phận của nhân vật Vũ Nương trong Chuyện người con gái Nam Xương của  Nguyễn Dữ, khái quát lên phẩm chất và số phận của người phụ nữ dưới xã hội phong kiến. Có thể trình bày cảm nhận, suy nghĩ bằng nhiều cách khác nhau, nhưng cần đáp ứng một số ý chính sau:
1. Giới thiệu sơ lược về tác giả Nguyễn Dữ, tác phẩm  Chuyện người con gái Nam Xương và nhân vật Vũ Nương
 -  Nguyễn Dữ là tác gải nổi tiếng thế kỉ  XVI, học rộng, tài cao nhưng chỉ làm quan một năm rồi sống ẩn dật như nhiều tri thức đương thời.
 -  Chuyện người con gái Nam Xương có nguồn gốc từ một truyện dân gian, là một trong 20 truyện của Truyền kì mạn lục - một kiệt tác văn chương cổ, từng được ca ngợi là "thiên cổ tùy bút".
 - Vũ Nương là nhân vật chính của truyện. Đây là một người phụ nữ có nhan sắc, có đức hạnh nhưng phải chịu một số phận bi thảm.
2. Trình bày cảm nhận về phẩm chất và số phận của nhân vật Vũ Nương
 a. Là người có phẩm chất tốt đẹp
-  Ngay từ đầu đã được giới thiệu "tình đã thùy mị, nết na, lại thêm tư dung tốt đẹp".
 - Là vợ đảm đang, giữ gìn khuôn phép, một lòng một dạ chung thủy với chồng ( thể hiện trong những cử chỉ khéo léo để gia đình không lâm vào cảnh thất hòa, dù người chồng tính đa nghi ; trong lời dặn dò ân tình, đằm thắm khi tiễn đưa chồng đi lính; chung thủy chờ chồng "cách biệt ba năm giữ gìn một tiết").
 - Là một người mẹ hiền, dâu thảo: vừa một mình nuôi dạy con thơ vừa làm tròn bổn phận một nàng dâu (chăm soc, thuốc thang khi mẹ chồng đau ốm, ma chay chu tất khi bà qua đời)
b. Là người có số phận bất hạnh
 - Nạn nhân của chế độ nam quyền, của cuộc chiến tranh phong kiến, phi nghĩa: cuộc hôn nhân của nàng không xuất phát từ tình yêu; phải đằng đẵng chờ chồng khi chồng đi chiến trận.
 - Bị chồng nghi ngờ lòng chung thủy chỉ vì lời nói ngây thơ của con trẻ (chú ý các lời thoại của Vũ Nương: cố phân trần với chồng, biện bạch cho mình mà không được, đau khổ tuyệt vọng khi bị chồng mắng nhiếc, đánh đuổi đi, bị dồn vào bước đường cùng: phải tự vẫn ở bến Hoàng Giang để bảo toàn danh dự).
 - Đoạn kết của truyện tuy mang màu sắc cổ tích (kết thúc có hậu) nhưng vẫn không làm mờ đi bi kịch của Vũ Nương: nàng không thể trở về dương thế sống bên cạnh chồng con được nữa.
c. Từ nhân vật Vũ Nương khái quát lên phẩm chất và số phận người phụ nữ dưới xã hội phong kiến:
 - Nguyễn Dữ đã đặt nhân vật Vũ Nương vào nhiều hoàn cảnh khác nhai để làm bật lê phẩm chất và cả sự bất hạnh của nàng. Cách dẫ dắt tình tiết sinh động, hấp dẫn đan xen các yếu tố kì ảo với những yếu tố thực khiến cho nhân vật vừa mang những đặc điểm nhân vật của thể loại truyền kì vừa gắn bó với cuộc đời thực.
 - Vũ Nương là người phụ nữ mang vẻ đẹp mẫu mực của người phụ nữ dưới xã hội phong kiến xưa kia. Lẽ ra nàng phải được hạnh phúc trọn vẹn nhưng lại phải chết oan uổng, đau đớn. Phẩm chất và số phận bi thảm của nàng gợi phẩm chất tốt đẹp và số phận bi thảm của người phụ nẽ xã hội phong kiến xưa kia.
 - Qua nhân vật Vũ Nương, Nguyễn Dữ cất lên tiếng nói thương cảm, bênh vực người phụ nữ đồng thời phản ánh, tố cáo xã hội phong kiến bát công, vô nhân đạo

Câu 1: (8 điểm)
Học sinh có thể trình bày theo nhiều cách, tuy nhiên cần đảm bảo các yêu cầu sau:
1. Giải thích câu nói
 - Thế kỉ mới: đặt trong bài Chuẩn bị hành trang bước vào thế kỉ mới của tác giả Vũ Khoan, đây là nhóm từ chỉ thế kỉ XXI, thế kỉ của khoa học công nghệ, của sự hội nhập toàn cầu . . .
 - Nếp nghĩ sùng ngoại hoặc bài ngoại: chỉ thái độ coi trọng, tôn trọng quá mức (sùng), bác bỏ, tẩy chay, chê bai (bài) các yếu tố bên ngoài (ngoại). Đặt trong văn cảnh, có thể hiểu "ngoại" là các yếu tố nước ngoiaf.
 - Nội dung câu nói: khẳng định cả hai thái độ (sùng ngoại, bài ngoại) đều không thể chấp nhận được, vì nó cản trở sự phát triển của đất nước.
2. Chứng minh
 - Thế kỉ mới (thế kỉ XXI) là thời kì đất nước ta đi vào công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hơn thế nữa "hội nhập ngày càng sâu vào nền kinh tế thế giới" (Vũ Khoan  - Chuẩn bị hành trang bước vào thế kỉ mới). Bước chân vào thế kỉ mới, đất nước Việt Nam, con người Việt Nam có rất nhiều cơ hội (hòa nhập, mở rộng giao lưu về kinh tế, văn hóa, khoa học, công nghệ . . .) nhưng cũng đứng trước không ít khó khăn, thử thách (trong đó có thử thách làm sao giữ được bản sắc, truyền thống dân tộc). Vấn đề làm sao tận dụng những cơ hội, ứng phó với thách thức do tiến trình hội nhập đem lại là vấn đề hết sức to lớn, làm mối quan tâm của tất cả mọi người.
 - Nếp nghĩ sùng ngoại hoặc bài ngoại quá mức tất yếu sẽ nảy sinh trong quá trình hội nhập, gây nên rất nhiều hậu quả, có thể kể ra:
 + Nếp nghĩ sùng ngoại: tạo ra nếp sống, cách nghĩ xa lạ với con người, dân tộc Việt Nam, dẫn đến một điều nguy hại: làm mất đi bản sắc, thui chột truyền thống dân tộc, không có ý thức phát huy lòng tự tôn dân tộc.
 + Nếp nghĩ bài ngoại: ngược lại với sùng ngoại, lại tạo ra cách sống, cách nghĩ bảo thủ, trì trệ, lạc hậu . . .
(Lưu ý: học sinh phải lấy dẫn chứng trong đời sống để chứng minh)
3. Khẳng định vấn đề, nêu suy nghĩ và phương hướng cho bản thân:
 - Cả hai nếp nghĩ (sùng ngoại, bài ngoại) đều cực đoan, làm cản trở sự phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.
 - Trong thời kì hội nhập "mái nhà chung" thế giới, mỗi người Việt Nam (trong đó có học sinh, thế hệ tương lai của đất nước) phải có ý thức phấn đấu học tập, hòa nhập một cách sâu rộng vào "mái nhà chung" ấy, đồng thời phải có ý thức phát huy truyền thống tốt đẹp, giữ gìn bản sắc riêng của dân tộc mình. Đó là một trong những hành trang bước vào thế kỉ mới.
Câu 2 : (12 điểm)
 - Đây là một dạng đề bài tổng hợp, yêu cầu học sinh chứng minh, trình bày suy nghĩ, đánh giá, cảm nhận về hiện thực xã hội phong kiến Việt Nam  được thể hiện sâu sắc qua các tác phẩm văn học trung đại trong chương trình Ngữ Văn 9. Các em có thể trình bày bằng những cách khác nhau, song cơ bản cần đáp ứng được một số yêu cầu sau:
1. Giới thiệu sơ lược về các tác phẩm văn học trung đại trong chương trình Ngữ Văn 9
 - Văn học thời trung đại: là thời kì văn học lớn của dân tộc (từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX). Đây là thời kì văn học ra đời và phát triển dưới các triều đại phong kiến Việt Nam. Vì vậy, theo quy luật phản ánh của văn học nói chung, văn học trung địa Việt nam. Vì vậy, theo quy luật phản ánh của văn học nói chung, văn học trung đại Việt Nam là tấm gương phản chiếu xã hội phong kiến Việt Nam.
 - Những tác phẩm văn học trung đại trong chương trình Ngữ Văn 9: Chuyện người con gái Nam Xương  của Nguyễn Dữ (thế kỉ XVI), Chuyện cũ trong phủ Chúa Trịnh - trích Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ (thế kỉ XVIII), Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái, một số trích đoạn trong Truyện Kiều của Nguyễn Du (thế kỉ XVIII), một số trích đoạn trong Truyện Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu (thế kỉ XIX). Đây là những tác phẩm văn học trung đại ra đời trong thời kì xã hội phong kiến Việt Nam suy tàm mục ruỗng. Vì vậy, hiện thực được phản ánh chủ yếu trong tác phẩm này chính là những mặt trái của xã hội. Đó là sự rối ren, sự xấu xa, vô nhân đạo của xã hội với những thế lực chà đạp con người và thân phận khổ đau của con người - nạn nhân của chính xã hội ấy.
2. Chứng minh các tác phẩm trên đã phản ánh sâu sắc hiện thực xã hội phong kiến Việt Nam.
Tập trung vào những phương diện chính sau đây:
 * Phản ánh hiện thực rối ren, bộ mặt xấu xa, vô nhân đạo của xã hội phong kiến.
 - Chuyện người con gái Nam Xương của Nguyễn Dữ: phản ánh chế độ nam quyền, chiến tranh phong kiến phi nghĩa gây ra bao nhiêu bất hạnh cho con người.
 - Chuyện cũ trong phủ Chúa Trịnh - trích Vũ trung tùy bút của Phạm Hổ: Phản ánh cuộc sống xa hoa của tầng lớp vua chúa, sự nhũng nhiễu của bọn quan lại Lê - Trịnh.
 - Hoàng Lê nhất thống chí cảu Ngô gia văn phái: sự rối ren cảu xã hội phong kiến phản ánh thông qua số phận bi thảm, bộ mặt hèn nhát cảu lũ tvua quan bán nước, hại dân; sự đại bại cảu bè lũ xâm lược.
 - Mã Giám Sinh mua Kiều (trích Truyện Kiều của Nguyễn Du): phản ánh bản chất bất nhân, phi nghĩa của bọn buôn thịt bán người.
 - Lục Vân Tiên gặp nạn (trích Truyện Lục Vân Tiên cảu Nguyễn Đình Chiểu) phản ánh sự tàn ác, toan tính thấp hèn của kẻ bất nhân.
 * Phản ánh số phận khổ đau, bị chà đạp của con người, đặc biệt là người phụ nữ:
 - Là số phận oan trái, bi kịch của Vũ Nương ( Chuyện người con gái Nam Xương cảu Nguyễn Dữ), bị chồng nghi ngờ về lòng chung thủy, bị dồn vào bước đường cùng, phải tìm đến cái chết ở bến Hoàng Giang.
 - Là số phận chìm nổi của Thúy Kiều, một người con gái tài sắc, đang sống trong cảnh ấm êm, bỗng chốc rơi vào thảm cảnh: bị giam lỏng ở lầu Ngưng Bích với bao nhiêu bẽ bàng, chua xót (Kiều ở lâu Ngưng Bích); rở thành món hàng trong tay bọn buôn người (Mã Giám Sinh mua Kiều).
  -Là Lục Vân Tiên nhân hậu nhưng trở thành nạn nhân cảu những toan tính thấp hèn, âm mưu hiểm độc (Lục Vân Tiên gặp nạn).
3. Đánh giá chung, trình bày suy nghĩ, cảm nhận của bản thân:
 - Hiện thực xã hội phong kiến Việt Nam được thể hiện trong các tác phẩm nói trên thể hiện vừa sâu sắc (trên nhiều phương diện), vừa sinh động (dưới nhiều hình thức thể loại, các kiểu nhân vật phong phú). Hiện thực ấy đã giúp rất nhiều tác giả tái hiện lại bức tranh xã hội phong kiến Việt Nam trong những giai đoạn lịch sử nhất định, đặc biệt làm nên giá trị hiện thực - một trong những phương diện tư tưởng quan trọng của tác phẩm.
 - Thông qua hiện thực ấy, các tác giả (Nguyễn Dữ, Nguyễn Du, Phạm Đình Hổ . . .) đã lên tiếng tố cáo đanh thép xã hội phong kiến, thể hiện sự bất bình cao độ, đặc biệt là cất lên tiếng nói đồng cảm, xót xa, bênh vực và bảo vệ con người.
 - Thông qua hiện thực ấy, ta hiểu được tài năng và cả tấm lòng cảu các tác giả văn học trung đại.

A - KHÁI QUÁT CHUNG VỀ VĂN BẢN
1.Xuất xứ: Đoạn trích Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga nằm ở phần đầu truyện Lục Vân Tiên. Tác phẩm được viết khoảng đầu những năm 50, thế kỉ XIX, dài hơn hai nghìn câu thơ, theo thể lục bát, kết cấu theo kiểu truyền thống của loại truyện Phương Đông, theo chương hồi, xoay quanh diễn biến cuộc đời nhân vật chính. Nội dung của truyện nhằm truyền dạy đạo lí làm người: đề cao tình nghĩa giữa con người với con người: nêu cao tinh thần nghĩa hiệp, sẵ ssafng cứu khốn phò nguy; thể hiện khát vọng của nhân dân hướng tới lẽ công bằng và những điều tốt đẹp trong cuộc đời. Đây là truyện thơ Nôm mang tính chất là truyện kể hơn là để đọc, để xem. Vì thế, nó dễ biến thành những hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian như "kể thơ", "nói thơ", "hát", nó chú trọng hành động của nhân vật hơn là miêu tả nội tâm.
2. Đặc điểm nội dung, nghệ thuật
 - Đoạn trích thể hiện khát vọng hành đạo giúp đời của tác giả và khắc họa những phẩm chất đẹp đẽ của hai nhân vật: Lục Vân Tiên tài ba, dũng cảm, trong nghĩa khinh tài,  Kiều Nguyệt Nga hiền hậu, nết na, ân tình.
 - Nhân vật chủ yếu được miêu tả qua hành động, cử chỉ, lời nói, ít khắc họa ngoại hình, càng ít đi sâu vào diễn biến nội tâm, mang tính chất của văn học dân gian; ngôn ngữ mộc mạc, bình dị, gần với lời nói thông thường và mang tính chất địa phương Nam bộ, phù hợp với ngôn ngữ người kể chuyện; ngôn ngữ thơ đa dạng, phù hợpvới diễn biến tình tiết và tính cách nhân vật.
B- ĐỊNH HƯỚNG TIẾP CẬN VĂN BẢN
1. Kết cấu
 - Kết cấu của truyện xoay quanh diễn biến cuộc đời nhân vật chính
  - Kết cấu có tính chất ước lệ: người tốt thường gặp nhiều gian truân, trắc trở, bị kẻ xấu hãm hại, lừa gạt, nhưng họ vẫn được phù trợ, cưu mang (nhờ người hoặc thần linh), cuối cùng được đền trả sứng đáng, kẻ xấu bị trừng trị.
 - Kiểu kết cấu này vừa phản ánh chân thực cuộc đời vốn đầy rẫy những sự bất công; vô lí, vừa nói lên khát vọng ngàn đời của nhân dân: thiện thắng ác, ở hiền gặp lành.
2. Nhân vật Lục Vân Tiên
 - Đây là nhân vật chính của tác phẩm. Hình ảnh Lục Vân Tiên được khắc họa theo mô típ quen thuộc ở truyện Nôm truyền thống: chàng trai tài giỏi, cứu cô gái khỏi tình huống hiểm nghèo, rồi ân nghĩa đến tình yêu. Mô típ này thể hiện mong ước của nhân dân và của tác giả: trong thời buổi nhiều thương hỗn loạn này, người ta trông mong những người tài đức, dám ra tay cứu nạn giúp đời.
 - Tác giả đã sây dựng Lục Vân Tiên là nhân vật lí tưởng. Chàng trai trẻ ấy vừa rời trường học bước vào đời, hăm hở muốn lập công danh, thi thố tài năng giúp đời. Gặp bọn cướp hãm hại dân lành là một thử thách, một cơ hội hành động cho chàng.
 + Hành động đánh cướp, cứu người trước hết bộc lộ tính cách anh hùng, tài năng và tấm lòng vị nghĩa của Lục Vân Tiên . Chỉ một mình, không vũ khí trong khi bọn cướp đông lại gươm giáo đủ đầy, thanh thế lẫy lừng. Lục Vân Tiên vẫn dũng cảm ra tay, bẻ cây làm gậy xông vào đánh cướp. Hành động mạnh mẽ của Lục Vân Tiên  thể hiện cái đức của con người "vị nghĩa vong thân" (vì việc nghĩa quên mình), cái tài của bậc anh hùng và sức mạnh bênh vực kẻ yếu, chiến thắng thế lực bạo tàn.
+ Thái độ cư sử của Kiều Nguyệt Nga sau khi đã dẹp tan bon cướp lại bộc lộ tư cách cảu một con người chính trực, hào hiệp, trọng nghĩa khinh tài, từ tâm, nhân hậu, rất có văn hóa. Thấy hai cô gái còn chưa hết hãi hùng, Vân Tiên "động lòng", an ủi họ, ân cần hỏi han. Khi họ muốn lạy tạ ơn, chàng gạt đi ngay "Khoan khoan ngồi đó chớ ra", phần vì giữ lễ, phần vì khiêm nhường - "Làm ơn há dễ trông người trả ơn". Chàng cũng từ chối lời mời về thăm nhà của Nguyệt Nga để cha nàng đền đáp. Ở đoạn sau, chàng còn từ chối nhận chiếc trâm vàng của nàng, chỉ cùng nhau xướng họa một bài thơ rồi thanh thản ra đi, không hề vấn vương. Đối với chàng, làm việc nghĩa như là bổn phần, là lẽ tự nhiên. Đó là cách cư sử mang tinh thần nghĩa hiệp của các bậc anh hùng hảo hán. Giữa cuộc đời lắm nhiễu nhương, cái ác, cái xấu hoành hành, những con người như thế thật cần thiết và đáng quý biết bao.
3. Nhân vật Kiều Nguyệt Nga
 - Đây cũng là một nhân vật chính và là một nhân vật lí tưởng trong tác phẩm. Những lời giãi bày của Kiều Nguyệt Nga với Lục Vân Tiên đã bộc lộ phẩm chất tốt đẹp cảu nàng.
 + Đó là lời lẽ của một cô gái khuê các, thùy mị, nết na: cách xưng hô "quân tử", "tiện thiếp" khiêm nhường, cách nói năng vui vẻ, dịu dàng, mực thước, cách trình bày vấn đề rõ ràng, khúc triết, vừa đáp ứng đủ những lời thăm hỏi ân cần của Vân Tiên, vừa thể hiện tấm lòng cảm kích chân thành của mình.
 + Kiều Nguyệt Nga trọng ơn nghĩa, coi cái ơn của Vân Tiên với mình còn hơn cả ơn cứu mạng, đó là cả cuộc đời trong trắng của mình, vì vậy nàng áy náy, băn khoăn tìm cách trả ơn, dù hiểu rằng có đền đáp bao nhiêu cũng chưa đủ. Bởi thế, cuối cùng nàng đã tự nguyện gắn bó cả cuộc đời với Vân Tiên, dám liều mình để giữ trọn ân tình, thủy chung với chàng.
C - TÁC PHẨM TỪ NHIỀU GÓC NHÌN
1. "Phải hiểu đúng Lục Vân Tiên thì mới thấy hết giá trị cảu bản trường ca này. Đúng, đây là một bản trường ca ca ngợi chính nghĩa, những đạo đức đáng quý đáng trọng ở đời. . . "
2. "Lục Vân Tiên là sự tổng hợp phức tạp của nhiều phương thức sáng tác, trong đó, căn bản là phương thức sáng tác của văn học dân gian. HÌnh thức lưu truyền trước đây của Lục Vân Tiên là "nói" và "kể". Những ưu điểm và nhược điểm của nó phụ thuộc vào phương thức sáng tác và hình thức lưu truyền ấy . . ."

A - KHÁI QUÁT CHUNG VỀ VĂN BẢN
1. Vị trí đoạn trích:" Đoạn thơ gồm 26 câu, nằm ở đầu phần hai của tác phẩm (Gia biến và lưu lạc), mở đầu kiếp đoạn trường của cô gái họ Vương. Gia đình Kiều gặp tai họa, cha và em bị bắt bớ, đánh đập.  Muốn giải thoát cho cha và em cần phải có tiền. Kiều đã tự nguyện bán mình chuộc cha. Kẻ đến mua Kiều là Mã Giám Sinh. Cuộc mua bán diễn ra ngay tại nhà Kiều giữa thanh thiên bạch nhật.
2. Đặc điểm nội dung, nghệ thuật
 - Qua cảnh Mã Giám Sinh mua Kiều, tác giả lên án bọn người bất nhân cùng với đồng tiền đã chà đạp lên quyền sống của con người; đồng thời bày tỏ nỗi xót thương trước số phận tủi nhục, đớn đau của người phụ nữ.
 - Đoạn trích khắc họa tính cách nhân vật (Mã Giám Sinh) bằng việc miêu tả ngoại hình, cử chỉ, ngôn ngữ đối thoại; với nhân vật phản diện, Nguyễn Du dùng ngôn ngữ tả thực sinh động; miêu tả nội tâm nhân vật (Thúy Kiều) tinh tế, sâu sắc; ngôn ngữ chọn lọc, dụng công.
B - ĐỊNH HƯỚNG TIẾP CẬN VĂN BẢN
1. Mã Giám Sinh - Kẻ buôn thịt bán người xấu xa, tàn bạo
 - Thúy Kiều quyết định bán mình để lấy tiền cứu cha và gia đình. Được mụ mối mách bảo, Mã Giám Sinh tìm đến mua Kiều. Mã Giám Sinh xuất hiện trong vai một người có học đi mua tì thiếp.  Người "viễn khách", gã "sinh viên" họ Mã này xem ra  quê quán, tên họ chẳng mấy rõ ràng:
Hỏi tên, rằng : "Mã Giám Sinh"
Họ quê, rằng: "Huyện Lâm Thanh cũng gần".
"Giám Sinh" có thể hiểu là học sinh tường Quốc Tử Giám, có thể là chức giám sinh mua được, không rõ hắn thuộc loại nào. Quê ở xa "viễn khách" mà lại nói " cũng gần", ở Lâm Tri lại nói là Lâm Thanh, hắn nói dối để dấu tung tích, dễ lừa gạt. Lời nói của hắn thì cộc lốc, vô lễ, câu trả lời nhát gừng. Tuổi tác đã "ngoại tứ tuần" (ngoài bốn mươi)  mà diện mạo, trang phục thì chải chuốt, lố lăng, khoog phù hợp : "Mày râu nhẵn nhụi áo quần bảnh bao". Có lẽ, hắn cố tô vẽ cho vẻ trẻ trung, thư sinh, phong lưu, lịch sự nhưng lại giả dối, lố bịch. Hắn đi hỏi vợ mà cảnh thầy tớ nhặng xị, nhâng nháo: "Trước thầy sau tớ lao xao". Khi vào nhà, cử chỉ hắn thật thô bạo, vô văn hóa, quen "thị của khing người": "Ghế trên ngồi tót sỗ sàng". Ghế trên thường dành cho bậc gia trưởng, bậc cao niên, Mã Giám Sinh đi hỏi vợ là hàng con cái mà "ngồi tót" vào đó thật chướng mắt, vô lễ. Dù có che dấu nhưng chân tướng gã con buôn vô học vẫn cứ lộ ra.
 - Bản chất bất nhân, tính chất con buôn lưu manh, vì tiền của Mã Giám Sinh càng bộc lộ rõ hơn trong cuộc mua bán. Hắn hoàn toàn lạnh lùng vô cảm trước nỗi đau cũng như nhan sắc tài năng của Kiều. Hắn chỉ quan tâm đến sắc vafp tài của Kiều như giá trị hàng hóa, cái giúp hắn kiếm lời. Sau khi đã đắn đo "cân sắc, cân tài", ép tài đàn (ép cung cầm nguyệt), thử tài thơ (thử bài quạt thơ), bằng lòng, vừa ý hắn mới "tùy cơ dặt dìu". Lời nói lúc đầu cũng ra vẻ văn hoa, lịch sự, biết của biết người: "Rằng mua ngọc đến Lam Kiều - Sính nghi xin giạy bao nhiêu cho tường", nhưng cũng không quá một câu và ý mua vẫn lộ liễu. Với con buôn, tiền nong là thứ sinh tử, nên lúc này hắn buộc phải nói nhiều để mặc cả, dìm giá, tìm cách mua hàng với giá "hời nhất":  "Cò kè bớt một thêm hai" đếm "giờ lâu" mới "ngã giá". Chi tiết mặc cả một cách ti tiện và bẩn thỉu này vừa thể hiện thực chất màn kịch "lễ vấn danh" chỉ là cảnh "buôn thịt bán người" một cách trắng trợn, vừa tố cáo Mã Giám Sinh đích thị là tay buôn người lọc lõi, ghê tởm. Cái mặt nạ của hắn lúc đầu đã bị rơi tuột từ lúc nào.
 - Mã Giám Sinh được khắc họa qua ngôn ngữ miêu tả trực tiếp của tác giả. Nhân vật phản diện này được miêu tả bằng nét bút hiện thực, hoàn chỉnh cả về diện mạo và tính cách rất cụ thể, sinh động, đồng thời lại mang ý nghĩa khái quát về một loại người xấu xa, thấp kém trong xã hội.
2. Tâm trang đau thương, tủi khổ của Thúy Kiều
 -Phải bán mình, đây là nỗi đoạn trường đầu tiên trong cuộc đời người con gái họ Vương. Đối mặt với bộ mặt ghê tởm, đê tiện của  Mã Giám Sinh trong màn kịch "lễ vấn danh" này là hình ảnh tội nghiệp, đầy đau thương, tủi nhục của Kiều. Từ một khuê nữ đang sống yên vui trong cảnh êm đềm, lại say đắm trong mối tình đầu đẹp đẽ thì tai họa ập đến bất ngờ, tàn khốc, nàng bị biến thành món hàng trong tay bọn bất lương. Càng tội nghiệp hơn khi nàng là người ý thức cao về phẩm giá.
Nỗi mình thêm tức nỗi nhà
Thềm hoa một bước lệ hoa mấy hàng!
Ngại ngùng dợn gió e sương
Ngừng hoa bóng thẹn trông gương mặt dày
Mối càng vén tóc bắt tay
Nét buồn như cúc điệu gầy như mai
"Nỗi mình" là nỗi đau phải bán thân, là phải bỏ tình yêu với chàng Kim, mối tình tuyệt đẹp hứa hẹn bao hạnh phúc lứa đôi: phải rời xa gia đình mà không biết sẽ bị tung vào sương gió cuộc đời ra sao. Cộng thêm "nỗi nhà" là nỗi oan ức cho cha mẹ, em út bị vu oan, bị đánh đập, tài sản bị cướp hết, nhà cửa tan tác, chia lìa. Câu thơ đã khái quát được nỗi thương tâm của Kiều. Kiều đau đớn tới mức, mỗi bước đi là mấy hàng nước mắt tuôn rơi. Nàng thấm thía nỗi nhục, nỗi thẹn của mình đến sượng sùng, tủi hổ: "Ngừng hoa bóng thẹn, trông gương mặt dày". Con người càng ý thức về nhân phẩm, càng đau đớn, nhục nhã khi nhân phẩm bị vùi dập, xúc phậm. Vừa lo sợ cho tương lai, Kiều vừa thấy dơ dáng, dại hình, thấy sỉ nhục đến điều. Nỗi đau khổ khiến nàng tái tê, câm lặng. Nhưng việc bán mình là tự nguyện vì nôn nóng cứu cha già, nên Kiều chịu đựng, không nói một lời, chỉ nhất nhất hành động theo sự chỉ dẫn của mụ mối và người mua. Nhan sắc của nàng lúc này đượm vẻ buồn bã, hao gầy, nhan sắc ấy càng làm tăng thêm bi kịch của "Cành hoa đem bán vào thuyền lái buôn".
3. Tấm lòng nhân đạo của Nguyễn Du thể hiện qua đoạn trích
 -  Mã Giám Sinh mua Kiều là một đặc sắc vào bậc nhất Truyện Kiều, là một bức tranh hiện thực về xã hội, ghi lại một cảnh tượng đau lòng trong xã hội cũ: cảnh mua bán người. Qua đó, Nguyễn Du đã gửi gắm tình cảm nhân đạo sâu sắc của mình. Trước hết đó là thái độ khinh bỉ và căm phẫn sâu sắc cảu bọn buôn người, đồng thời tố cáo thực trạng xã hội xấu xa, lên án thế lực đồng tiền chà đạp lên nhân phẩm, tài sắc con người: "Tiền lưng đã sẵn việc gì chẳng xong".
 - Đó còn là niềm thương cảm sâu sắc trước thực trạng con người bị hạ thấp, bị chà đạp, bị biến thành "hàng hóa", cảm thông với nỗi đau của con người phải chịu bao nhiêu nghịch cảnh trong xã hội phong kiến bất nhân. Nhà thơ như hóa thân vào nhân vật để nói lên nỗi đau đớn, tủi khổ của Kiều. Đoạn thơ cũng kín đáo thể hiện sự trân trọng của tác giả trước phẩm giá cả đẹp của Kiều.
C - TÁC PHẨM - TỪ NHIỀU GÓC NHÌN
1. "Tác giả tỏ ra rất tài tình trong đoạn mô tả  Mã Giám Sinh. Những chữ "nhẵn nhụi", "bảnh bảo", "xôn xao", "ngồi tóc sỗ sàng" và chữ "cò kè" ở đoạn sau chứng tỏ một nhân vật đàng điếm, chải chuốt bề ngoài mà vẫn không che đậy cái phẩm giá thấp hèn thô bỉ, kiều hãnh vì đồng tiền nhưng lại rất bủn xỉn, keo kiệt.  Mã Giám Sinh cô tình, vụ lợi tàn nhẫn, trong lúc này Kiều tràn đầy tình cảm, tâm hồn như trào ứa một nỗi uất hận vô biên làm cho nàng không nói nên lời, khi ra mắt.
Đọc hai câu:
Nỗi mình thêm tức nỗi nhà
Thềm hoa một bước, lệ hoa mấy hàng!
Với những điệp ngữ: "nỗi mình', "nỗi nhà", "thềm hoa", "lệ hoa", ta cảm thấy tâm hồn Kiều rên rỉ, trong lúc nàng đang cất những bước nặng nề từ trong phòng đi ra. Trên đoạn đường trông gai, nàng Kiều  thật đã bước những bước đầu đau đớn. Những chữ để tả nàng Kiều đều rất xứng đáng vì đã nêu rõ cái tâm trạng vừa buồn, vừa đao khổ, vừa e thẹn của nàng. Và đó cũng là những chữ bóng bẩy: "thềm hoa", "lệ hoa", "dín gió", "e sương", "nét buồn như cúc, ddieju gầy như mai", làm cho ta dễ nhận thấy một nàng Kiều đang tê tái, đau khổ và đẹp với một vẻ đẹp buồn rất thanh nhã."
2. "Trong toàn bộ đoạn thơ, Nguyễn Du đã đối lập sự câm lặng đau khổ của Thúy Kiều với sự hoạt động năng nổ của bọn buôn người, đối lập giữa giá trị đẹp đẽ vô song cảu Thúy Kiều với giá cả mua bán chua xót "giờ lâu ngã giá vâng ngoài bốn trăm". Tiếng nói quyết định và lạnh lùng của đồng tiền hôi tanh khép lại màn kịch giải quyết tai họa gia đình, để mở ra một tai họa khác cho cô con gái họ Vương."

A - KHÁI QUÁT CHUNG
. Vị trí đoạn trích: Sau đoạn tả tài sắc chị em Thúy Kiều, Nguyễn Du tả cảnh ngày xuân trong tiết Thanh minh, chị em Kiều đi chơi Xuân.
2. Kết cấu: (theo trình tự thời gian)
 - Bốn câu đầu: Vẻ đẹp của cảnh thiên nhiên ngày xuân
 - Tám câu tiếp: Không khí náo nức, vui tươi của cảnh lễ hội trong tiết Thanh minh.
 - Sáu câu cuối: Cảnh chị em Kiều du xuân trở về.
3. Đặc điểm nội dung, nghệ thuật
 - Đoạn thơ Cảnh ngày xuân là bức tranh thiên nhiên, lễ hội mùa xuân tươi đẹp, trong sáng, qua đó gợi lên tâm trạng của nhân vật.
 - Nghệ thuật miêu tả thiên nhiên của Nguyễn Du ở đoạn thơ này khá đặc sắc: kết hợp bút pháp bút pháp tả và gợi lên tâm trạng của nhân vật.
 - Nghệ thuật miêu tả thiên nhiên của Nguyễn Du ở đoạn thơ này khá đặc sắc: kết hợp bút pháp tả gợi, sử dụng từ ngữ giàu chất tạo hình đẻ tả cảnh ngày xuân với những đặc điểm riêng, tả cảnh mà nói lên được tâm trạng nhân vật.
B- ĐỊNH HƯỚNG TIẾP CẬP NHẬT VĂN BẢN
1.Bốn câu thơ đầu: Một bức tranh xuân diễm lên
 - Trong Kim Vân Kiều truyện chỉ có một câu: "Một hôm nhằm vào tiết Thanh minh . . .", Nguyễn Du dựa vào đó để vẽ nên bức tranh xuân thắm bằng thơ, với vẻ đẹp riêng.
 - Hai câu thơ đầu vừa nói ở thời gian, vừa gợi không gian. Ngày xuân thấm thoát qua mau, đã bước sang tháng ba, ánh sáng trong veo (thiều quang), chưa chói lòa, gay gắt. Trên nền trời xanh, những cánh én caho liệng như thoi dệt tấm xuân. Cảnh động chứ không tĩnh. Câu thơ vừa tả cảnh vừa ngụ ý chỉ ngày xuân qua mau.
 - Hai câu tiếp theo mới thực tả bức tranh xuân tuyệt mĩ. Không gian khoáng đạt, trong trẻo, thảm cỏ non trải rộng tới chân trời. Trên nền xanh non ấy, điểm xuyến một vài bông hoa trắng. thơ cổ Trung Quốc có câu: Phương thảo liên thiên bích - Lê chi sổ điểm hoa: (Cỏ thơm liền với trời xanh - Trên cành lê có mấy bông hoa). Nguyễn Du đã sáng tạo câu thơ ấy, dùng "cỏ non" thay vì "cỏ thơm" để tô đậm mài sắc - màu xanh nhạt pha lẫn vàng chanh, hợp với mà lam trong sáng của chân rời ngày xuân, trên đó điểm xuyến sắc trắng tinh khiết, tinh khôi cảu hoa lê, làm thành bức tranh dung hòa  những sắc độ lạnh mà vẫn rạo rực sức sống bên trong, tươi mát và mới mẻ. Chữ "trắng" được Nguyễn Du thêm vào và đảo lên trước càng gây ấn tượng mạnh, chữ "điểm" gợi bàn tay họa sĩ - thi sĩ vẽ nên thơ nên họa, như bàn tay tạo hóa điểm tô cản xuân tươi, khiến cảnh có hồn và sống động. Nguyễn Du đã thổi hồn cho tứ thơ cũ để nó trở nên sinh động và mang đậm hồn xuân đất Việt.
2. Tám câu thơ tiếp: Khung cảnh lễ - hội ngày xuân - "Lễ là tảo mộ - hội là đạp thanh"
 - Mùa xuân là mùa của lễ hội. Lễ tảo mộ là ssi sửa sang phần mộ gia đình, tổ tiên, tìm về những bóng hình cảu quá khứ. Hội đạp thanh là dẫm lên cỏ xanh - đi chơi xuân ở chốn đồng quê, là cuộc sống hiện tại, có  thể tìm đến những sợi tơ hồng của mai sau. Cảnh lễ hội được gợi lên qua hàng loạt từ hai âm tiết (từ ghép và từ láy). Các danh từ "yến anh", "chị em", "tài tử", "giai nhân" gợi tả sự đông vui các động từ sắm sửa, dập dìu gợi sự dộn dàng náo nhiệt. Các tính từ gần xa, nô nức làm rõ hơn tâm trạng người đi hội. Hình ảnh ẩn dụ "nô nức, yến anh" gợi lên hình ảnh từng đoàn người đi chơi xuân nhộn nhịp như chim én, chim oan bay ríu rít. Hình ảnh " ngựa xe như nước, áo quần như nêm" nhằm biểu đạt sự đông vui nhộn nhịp. Trong lễ hội, náo nức nhất là những nam thanh nữ tú, những tài tử giai nhân, niềm vui lễ hội như bao trùm cả nhân gian.
 - Qua cuộc du xuân của chị em Kiều, tác giả đã khắc họa một truyền thống lễ hội xa sưa cảu dân tộc. Tiết Thanh minh mọi người sắm sửa lễ vật để đi tảo mộ, sắm sửa áo quần để đi hội đạp thanh. Người ta rắc những thoi vàng vó, đốt tiền giấy hàng mã để tưởng nhớ người thân đã khuất.
3. Sáu câu cuối: Cảnh chị em Kiều du xuân trở về
 - Bức tranh chiều xuân rất đẹp, rất êm đềm. Cảnh vẫn mang cái thanh, cái dịu của mùa xuân nhưng đã nhuốm màu tâm trạng. Bóng dương đã chênh chếch xế chiều: "Tà tà bóng ngả về tây". Nhưng đây không chỉ là hoàng hôn cảu cảnh vật, dường như con người cũng chìm trong một cảm xúc bâng khuâng khó tả. Cuộc vui đã tàn, lễ hội con người cũng chìm trong một cảm xúc bâng khuâng khó tả. Cuộc vui đã tàn, lễ hội tưng bừng, náo nhiệt đã hết. Tâm hồn con người như cũng "chuyển điệu" cũng cảnh vật. Cảnh như nhạt dần, lặng dần, bước chân người thơ thẩn trên dặm đường về, mọi chuyển động đều nhẹ nhàng được diễn tả qua hàng loạt các từ láy giảm nghĩa. Các từ láy "tà tà", "thanh thanh", "nao nao", "nho nhỏ" không chỉ gợi về bóng dương, phong cảnh, dòng nước, cây cầu àm còn gợi tâm trạng bâng khuâng, xao xuyến về một ngày xuân đang còn mà linh cảm  về điều sắp sảy ra đã xuất hiện như báo trước cuộc gặp nấm mồ người bất hạnh (Đạm Tiên - một ca nhi tài sắc mà mệnh yểu), và cả sự ngẫu nhiên gặp chàng nho sinh "Phong tư tài mạo tót vời" Kim Trọng để rồi "Tình trong như đã mặt ngoài còn e . . ." như một định mệnh, tiền duyên. Rõ ràng, cảnh đã mang màu tâm trạng của nhân vật.
C- TÁC PHẨM - TỪ NHIỀU GÓC NHÌN
1. "Thơ ấy còn là họa. Phong cách phương Đông, Việt Nam. Và nét chọn lọc, tiêu biểu. Người ta có cái đẹp "Phương thảo liên thiên bích - Lê chi sổ điểm hoa" thì ai cấm mình cũng "Cỏ non xanh rợn chân trời, Cành lê trắng điểm một vài bông hoa:" Bởi giêng hai, rõ nhất ở miền Bắc nước ta, vườn cũng lê đơm bông, ruộng bát ngát lúa, ngô, dâu, xanh ngắt, lại thêm ánh sáng lung linh màu biếc, cả cỏ lẫn trời; với mấy cánh hoa lê trắng muốt, thế là vài nét mà đủ cảnh, đủ màu, cảnh và màu đều rực lên sức sống bên trong, "xanh" thì "dờn dợn", "trắng" thì "điểm điểm". Đủ không gian, thời gian vận động: cánh én đưa thoi, thiều quang đã ngoài sáu mươi, vận động nhẹ nahfng, êm dịu. Và trùm lên tất cả, lắng tận vào sâu bên trong là một sức sống tươi trẻ, căng nhựa, đầy rạo rực đang muốn trào dâng, một sức xuân, sức trẻ nhưng tất cả đều tươi mát, lặng lẽ. Cử động mềm amij, màu sắc thanh tao, rạo rực mà không ồn ào, muốn tràn dâng nhưng vẫn kín đáo. Phần lời có hạn mà phần không lời vô cùng . . ."
( Lê Trí Viễn, "Bốn câu thơ xuân - Một bức thủy mặc", trong Phê bình - Bình luận văn học, NXB Văn nghệ, TPHCM, 1998)
2. "Lễ viếng thăm phần mộ tưng bừng, náo nhiệt, xen kẽ ngày hội giai ngộ cảu tuổi thanh xuân đã hoàn chỉnh bức trnh mùa xuân khi cỏ cây hoa lá vẫn đang độ tươi xanh, rực rỡ, khi không trung và ánh sáng đã trở nên trong trẻo và ấm áp hơn."
(Đặng Thanh Lê, Giảng văn "Truyện Kiều", Sđd)

A - KHÁI QUÁT CHUNG VỀ VĂN BẢN
1. Vị trí đoạn trích: Nằm ở phần mở đầu Truyện Kiều, giới thiệu gia cảnh nhà Vương viên ngoại. Sau bốn câu nói về gia đình họ Vương, tác giả dành hai mươi câu thơ để nói về Thúy Vân, Thúy Kiều.
2. Bố cục
 - Bốn câu đầu: Giới thiệu khái quát về hai chị em Thúy Kiều
 - Bốn câu tiếp: Gợi tả vẻ đẹp Thúy Vân
 - Mười hai câu còn lại : Gợi tả vẻ đẹp Thúy Kiều
 - Bốn câu cuối: Nhận xét chung về cuộc sống hai chị em.
3. Đặc điểm nội dung, nghệ thuật
 - Đoạn trích Chị em Thúy Kiều khắc họa rõ nét chân dung chị em Thúy Kiều. Qua đó, ta thấy được biểu hiện của cảm hứng nhân văn ở Nguyễn Du: ca ngợi vẻ đẹp, tài năng của con người và dự cảm về kiếp người tài hoa, bạc mệnh.
  -Đoạn thơ khắc họa những nét riêng về nhan sắc, tính cách, số phận nhân vật bằng bút pháp nghệ thuật cổ điển; đặc biệt sử dụng bút pháp nghệ thuật ước lệ, lấy vẻ đẹp của thiên nhiên để gợi tả vẻ đẹp của con người; ngôn ngữ chọn lọc, trau chuốt.
B - ĐỊNH HƯỚNG TIẾP CẬN VĂN BẢN
1. Chân dung Thúy Vân, Thúy Kiều
a) Bốn câu thơ đầu: Giới thiệu khái quát về nhân vật
 - Với bút pháp ước lệ, tác giả gợi lên vẻ đẹp duyên dáng, thanh cao, trong sáng của người thiếu nữ ở hai chị em Kiều: "mai cốt cách, tuyết tinh thần" (cốt cách như mai, tinh thần như tuyết). Đó là vẻ đẹp hoàn hảo cả hình thể lẫn tâm hồn.
 - Cả hai đều tuyệt đẹp  "mười phân vẹ mười" nhưng mỗi người lại amng một vẻ đẹp riêng khác nhau. Chỉ một câu thơ, tác giả đã khái quát được vẻ đẹp chung và vẻ đẹp riêng của mỗi người.
b) Bốn câu tiếp: Gợi tả vẻ đẹp của Thúy Vân
 - Tác giả sử dụng bút pháp ước lệ để miêu tả Thúy Vân. Câu mở đầu vừa giới thiệu, vừa khái quát được vẻ đẹp của nhân vật: "Vân xem trang trọng khác vời". hai chữ "trang trọng" gợi lên vẻ đẹp cao xang, quý phái. Vẻ đjep của Vân được so sánh với hình ảnh cảu thiên nhiên, những thứ cao đẹp trên đời như: trăng, hoa, mây, tuyết, ngọc.
 - Tác giả miêu tả khá vẹ toàn chân dung Thúy Vân từ khuôn mặt, nét mày, làn sa, mái tóc đến nụ cười, giọng nói, phong thái sử sự. Mỗi chi tiết  miêu tả được cụ thể hơn nhờ các định ngữ, bổ ngữ, các hình ảnh so sánh, ẩn dụ, nhà thơ đã vẽ lên bằng ngôn ngữ thơ chọn lọc, chau chốt bức chân dung xinh đẹp của Thúy Vân: khôn mặt đầy đặn, phúc hậu, tươi sáng như mặt trăng, lồng mày sắc nét như con ngài, miệng cười thắm như hoa, giọng nói trong trẻo thốt ra từ hàm răng ngà ngọc, mái tóc đen óng ả hơn mây, làn da trắng mịn màng hơn tuyết:
Khuôn mặt đầy đặn, nét ngài nở nang
Hoa cười, ngọc thốt đoan trang
Mây thua nước tóc, tuyết nhường màu da
Nhờ nét bút cụ thể mà chân dung Thúy Vân hiện lên với vẻ đẹp riêng. Các từ ngữ: "đầy đặn", "nở nang", "đoan trang", kết hợp với các hình ảnh so sánh, ẩn dụ đã tô đậm vẻ đẹp trung thực, phúc hậu quý phái của người thiếu nữ.
 - Chân dung Thúy Vân hé mở, dự báo về tính cách, số phận của nàng, Vân đẹp hơn những gì mĩ lệ của thiên nhiên, nhưng tạo sự hòa hợp, êm đềm với xung quanh, "mây thua", "tuyết nhường" trước vẻ đẹp của nàng. Từ những thông điệp nghệ thuật này, Thúy Vân hẳn có một tính cách thung dung, điềm đạm, một cuộc đời bình yên, không sóng gió.
c) Mười hai câu tiếp cực tả về vẻ đẹp của Thúy Kiều
 - Tác giả miêu tả Thúy Kiều trong sự so sánh với Thúy Vân.. Vẻ đẹp của Thúy Kiều hơn hẳn Thúy Vân cả về tài và về sắc. Câu thơ đầu cũng khái quát đặc điểm của nhân vật "Kiều càng sắc sảo mặn mà". Nàng "sắc sảo" về trí tuệ, mặn mà về "tâm hồn".
 - Nguyễn Du cũng dùng những hình ảnh nghệ thuật ước lệ "thu thủy" (nước mùa thu), "xuân sơn" - Những hình ảnh "điểm nhãn - vẽ hồn của chân dung: "Làn thu thủy, nét xuân sơn" - những hình ảnh ẩn dụ này gợi lên đôi mắt trong sáng, long lanh, linh hoặt như làn nước mùa thu, đôi lông mày thanh tú nổi bất trên gương mặt trẻ trung như nét núi mùa xuân. Đôi mắt đó là cửa sổ tâm hồn, trí tuệ. Vẻ đẹp của Kiều kiến hoa phải ghen, liễu phải hờn, làm nước nghiêng thành đổ:
 Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh
Một hai nghiêng nước nghiêng thành
Nhà thơ không tả trực tiếp vẻ đẹp mà tả sự đố kị ghen ghét với vẻ đẹp ấy sự ngưỡng mộ, say mê vẻ đẹp đó. "Ngiêng nước nghiêng thành" là thành ngữ, cách nói sáng tạo từ điển cố để tả giai nhân.
 - Cái đẹp của Kiều có chiều sâu, có sức quyến rũ lạ lùng, như tiềm ẩn những phẩm chất bên trong cao quý và tài tình rất đặc biệt của nàng.
 - Khi tả Thúy Vân, chủ yếu tác giả tả nhan sắc mà không nói đến tài và tình của nàng, còn khi tả Kiều, nhà thơ tả sắc một phần, còn dành đến hai phần để tả cái tài của nàng. Kiều rất mực thông minh, "Thông minh vốn sẵn tính trời" và rất đa tài: "Phan nghề thi họa đủ mùi ca ngâm, Cung thương lầu bậc ngũ âm, Nghề riêng ăn đứt hồ cầm một chương". Tài của Kiều đạt đến mức lí tưởng theo quan niệm thẩm mĩ phong kiến: đủ cả cầm (đàn), kì (cờ), thi (thơ), họa (vẽ). Đặc biệt tài đàn là sở trường năng khiếu, là "nghề riêng", vượt lên trên mọi người (ăn đứt). Không những giỏi ca hát, chơi đàn, Kiều còn giỏi cả sáng tác nhạc nữa. Cung đàn
Bạc mệnh mà Kiều sáng tác chính là tiếng lòng của một trái tim đa sầu đa cảm. Tài năng của Kiều nghiêng về văn học nghệ thuật, đó là phát độ của một trái tim nồng nhiệt, một tâm hồn tinh tế, nhạy cảm. Cực tả cái tài của Kiều cũng là ca ngợi cái đặc biệt của nàng.
 - Vẻ đẹp của Kiều là sự kết hợp của sắc - tài - tình, tất cả đều đến mức lí tưởng.
 - Chân dung Thúy Kiều cũng là chân dung mang tính cách, số phận. Vẻ đẹp khiến tạo hóa ghét ghen, các vẻ đẹp khác đố kị, và tài hoa, trí tuệ thiên bẩm đến "lầu bậc", "đủ mùi", cái tâm hồn đa sầu đa cảm của Kiều sẽ khó tránh khỏi định mệnh nghiệt ngã, số phận cảu nàng sẽ phải éo le, đau khổ như Nguyễn Du đã viết từ mở đầu Truyện Kiều: "Trời xanh quen thói má hồng đánh ghen" ; " Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau". Đặc biệt ở cung đàn bạc mệnh đầy sầu não khổ đau do Kiều sáng tác như dự báo cuộc đời hồng nhan bạc mệnh, tài hoa bạc mệnh khó tránh khỏi của Kiều.
 - Như vậy, Nguyễn Du đã miêu tả Thúy Vân để làm nổi bật Thúy Kiều theo thủ pháp nghệ thuật "đòn bẩy". Và nhà thơ hết lời ca ngợi cả hai nhưng lại đậm nhạt khác nhau ở mỗi ngườ, dành bốn câu để tả Văn và mười hai câu để tả Kiều, chỉ tả nhan sắc của Vân, còn tả cả, sắc - tài - tình của Kiều. Dùng bút pháp nghệ thuật ước lệ để miêu tả nhân vật nhưng ngòi bút tác giả vẫn sinh động, chân thực và mang tính cá thể hóa sâu sắc khi miêu tả nhân vật. Miêu tả ngoại hình nhưng tác giả cũng hé mở tính cách, số phận nhân vật.
d) Bốn câu cuối: Nhận xét chung về cuộc sống của hai chị em Kiều
 Khép lại hai bức chân dung tuyệt mĩ, Nguyễn Du lại dùng ngôn ngữ đẹp đẽ để nói chung về cuộc sống của hai nàng. Họ sống phong lưu, khuôn phép, đức hạnh, cả hai đều đã đến tuổi búi tóc cài trâm nhưng vẫn "tường đông ong bướm đi về mặc ai". Hai câu kết trong sáng, đằm thắm như chở che, bao bọ cho hai chị em, hai bông hoa vẫn còn đang phong nhụy trong cảnh "êm đềm", chưa một lần tỏa hương vì ai.
2 Cảm hứng nhân văn của Nguyễn Du thể hiện qua đoạn trích
 - Gợi tả vẻ đẹp của hai chị em Thúy Kiều, vẻ đẹp "mười phân vẹn mười", Nguyễn Du đã trân trọng, đề cao những giá trị, vẻ đẹp của con người như nhan sắc, tài hoa, phẩm cách, . . . Nghệ thuật lí tưởng hóa ở đây phù hợp với cảm hứng ngưỡng mộ, ngợi ca.
 - Dự cảm đầy xót thương về kiếp người hồng nhan bạc mệnh, tài hoa mệnh bạc cũng là biểu hiện của tấm lòng cảm thương sâu sắc với con người, là biểu hiện của cảm hứng nhân văn của Nguyễn Du.
C - TÁC PHẨM - TỪ NHIỀU GÓC NHÌN
1. "Nổi bật bên hình ảnh người em gái có tính cách thung dung, điềm đạm và cuộc đời phẳng lặng bình yên là hình tượng Thúy Kiều với  sắc - tài - tình - mệnh phi thường. Một sắc đẹp rực rỡ, đằm thắm bởi sự phong phú của tâm hồn, sự thông tuệ và tấm lòng giàu cảm xúc đã ngời sáng trên dung nhan Thúy Kiều . . . Và vẻ đẹp hoàn thiện  sắc - tài - tình của cô thiếu nữ đương tuổi thanh xuân cài trâm hôm nay còn chất chứa một viễn cảnh về cuộc đời đầy bi kịch mai sau".
2. "Cả vẻ đẹp lẫn tài năng nhân vật, tuy đều được vẽ ra rất khéo, bút pháp đa dạng (mỗi nhân vật có một cách vẽ riêng), những vẫn nằm trong khuôn khổ nghệ thuật và tư tưởng thời trung đại, với những đường nét ước lệ cao quý, hoàn hảo, lí tưởng. Nhưng đáng chú ý là dụng ý của tác giả khi phân biệt nét khác nhau của hai nhân vật, nhấn mạnh nét này, bỏ qua nét kia, làm hiện rõ hai bức chân dung, dự báo số phận về sau của mỗi người. Nàng Thúy Vân rồi sẽ được hưởng phúc đấy, còn nàng Thúy Kiều sẽ bị tạo hóa đố kị, ghen ghét, làm cho cuộc đời nàng trôi dạt, tan nát suốt mười lăm năm. Đó là nghệ thuật "tả ý" tinh vi, thâm thúy của thơ văn cổ điển"

A- TÁC GIẢ
 - Nguyễn Du (1765 - 1820) tên là Tố Như, hiệu là Thanh Hiên: quê ở Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh.
 - Nguyễn Du sinh trưởng trong một thời đại có nhiều biến động dữ dội: xã hội phong kiến Việt Nam bước vào thời kì khủng hoảng sâu sắc, phong trào nông dân khởi nghĩ nổ ra liên tục và đỉnh cao là cuộc khởi nghĩa tây Sơn đã "một phen thay đổi sơn hà". Phong trào Tây Sơn thất bại, nhà Nguyễn lên thay. Những thay đổi lớn lao ấy đã tác động mạnh tới ngòi bút của Nguyễn Du.
 - Gia đình Nguyễn Du là một gia đình quý tộc, nhiều đời làm quan và có truyền thống về văn học, cha đỗ tiến sĩ, từng làm tể tướng, anh cùng cha mẹ từng làm quan to dưới triều Lê  -Trịnh và là ngưởi say mê nghệ thuật. Nhưng Nguyễn Du sớm mồ côi cha (năm 9 tuổi) rồi mồ côi mẹ (năm 12 tuổi). Hoàn cảnh gia đình cũng ảnh hưởng lớn tới cuộc đời và sáng tác của Nguyễn Du.
 - Nguyễn Du là người có hiểu biết sâu rộng, có vốn sống phong phí, từng sống ở những nơi là cái nôi văn hóa của đấy nước. Trong những biến động dữ dội của lịch sử, nhà thơ từng sống nhiều năm lưu lạc, khi ở trên đất Bắc, khi về quê nội ở Hà Tĩnh. Khi ra là quan với nhà Nguyễn, ông từng đi sứ sang Trung Quốc, qua nhiều vùng đất Trung Hao rộng lớn với nền văn hóa rực rỡ. Đi nhiều, tiếp xúc nhiều, trải đời . . . tất cả những điều đó đã có ảnh hưởng lớn đến sáng tác của nhà thơ.
 - Ngoài năng khiếu văn học bẩm sinh và ham học, Nguyễn Du còn là con người có trái tim giàu lòng yêu thương. Chính nhà thơ từng viết trong Truyện Kiều: "Chữ tâm kia bằng ba chữ tài". Mộng Liên Đường chủ nhân trong lời tựa Truyện Kiều cũng đề cao tấm lòng của Nguyễn Du: "Lời văn tả ra hình như máu chảy ở đầu ngọn bút, nước mắt thấm trên tờ giấy, khiến ai đọc cũng phải thấm thía, ngậm ngùi, đau đớn đến rứt ruột. Tố Như tử dụng tâm đã khổ, tự sự đã khéo, tả cảnh đã hệt, đàm tình đã thiết. Nếu không phải có con mắt trông thấu cả sáu cõi, tấm lòng nghĩ xuốt cả ngàn đời thì tài nào cũng có cái bút lực ấy".
 - Nguyễn Du là đại thi hào dân tộc, danh nhân văn hóa, một nhà thơ nhân đạo chủ nghĩa lớn, có dóng góp to lớn đối với sự phát triển của văn học Việt Nam.
 - Sự nghiệp văn học của Nguyễn Du gồm những tác phẩm có giá trị bằng chữ Hán và chữ Nôm. Thơ chữ Hán có ba tập : Thanh Hiên thi tập, Nam Trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục. Về chữ Nôm, ngoài kiệt tác Truyện Kiều còn có Văn chiêu hồn, . . .
B - TÁC PHẨM
1 Nguồn gốc tác phẩm và sự sáng tạo của Nguyễn Du
Nguyễn Du viết Truyện Kiều vào đầu thế kỉ XIX (1805 - 1809). Lúc đầu truyện có tên là Đoạn trường tân thanh, tên thường gọi là Truyện Kiều, ồm 3254 câu thơ lục bát, bằng chữ Nôm. Viết Truyện Kiều, Nguyễn Du đã dựa vào Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân ở Trung Quốc (viết bằng văn xuôi chữ Hán). Nhưng Truyện Kiều với cảm hứng nhân đạo cao cả, xuất phát từ cuộc sống con người Việt Nam và có sự sáng tạo lớn của Nguyễn Du ở nghệ thuật tự sự - kể chuyện bằng thơ, nghệ thuật xây dựng nhân vật, miêu tả thiên nhiên, nên đã và sẽ mãi mãi là sáng tạo văn chương đích thực của thiên tài văn học Nguyễn Du và là một kiệt tác.
2. Tóm tắt
Theo ba phần như sách giáo khoa, xoay quanh nhân vật chính là Thúy Kiều:
 - Phần thứ nhất: Gặp gỡ đính ước
 - Phần thứ hai: Gia biến và lưu lạc
 - Phần thứ ba: Đoàn tụ
3. Giá trị nội dung và nghệ thuật
a) Giá trị nội dung
 - Giá trị hiện thực
Tác phẩm phản ánh sâu sắc hiện thực xã hội đương thời với bộ mặt tàn bạo của tầng lớp thống trị và số phận của những con người bị áp bức đau khổ, đặc biệt là số phận bi kịch của người phụ nữ.
 -Giá trị nhân đạo
 + Truyện Kiều thể hiện niềm xót thương, cảm thông sâu sắc trước những đau khổ của con người.
 + Tác phẩm cũng là tiếng nói phê phán, lên án, tố cáo những thế lực tàn bạo đã gây đau khổ cho con người.
 + tác phẩm còn là tiếng nói trân trọng, đề cao con người từ vẻ đẹp ngoại hình phẩm chất, tài năng, đến những ước mơ, khát vọng chân chính.
b)  Giá trị nghệ thuật
Truyện Kiều đạt thành tựu lớn về nhiều phương diện nghệ thuật, trong đó phải nói đến hai thành tựu nổi bật.
 - Về ngôn ngữ: Trong Truyện Kiều , tiếng Việt đạt đến đỉnh cao ngôn ngữ nghệ thuật. Tiếng Việt trong Truyện Kiều  hết sức giàu và đẹp.
 - Về thể loại: Nghệ thuật tự sự trong Truyện Kiều  đã có sự phát triển vượt bậc. Ngôn ngữ kể chuyện đã có cả ba hình thức: trực tiếp (lời nhân vật), gián tiếp (lời tác giả, nửa trực tiếp (lời tác giả nhưng mang suy nghĩ, giọng điệu nhân vật). Nghệ thuật xây dựng nhân vật có nhiều cách tân, nhân vật xuất hiện với cả con người hành động (dáng vẻ bên ngoài) và con người cảm nghĩ (đời sống nội tâm bên trong). Nghệ thuật miêu tả thiên nhiên đa dạng, bên cạnh những bức tranh chân thực, sinh động và những bức tranh tả cảnh, ngụ tình đặc sắc. Thể thơ lục bát cũng đạt tới đỉnh cao chót lọt một không hai trong lịch sử văn học dân tộc.
C - TÁC PHẨM - TỪ NHIỀU GÓC NHÌN
1. "Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân còn có tên là Song kì mộng khi mới ra đời nó đã bị quên đi, ít ai nhắc đến. Còn Đoạn trường tân thanh của Nguyễn Du, gần hai trăm năm nay chiếm một vị trí rực rỡ trong lịch sử văn học Việt Nam. Điều đó thì đã rõ.
Tại sao Kim Vân Kiều truyện và  Đoạn trường tân thanh có hai số bộ phận khác nhau ấy? Điều đó không thể giải thích vì ngôn ngữ, vì văn chương gọ Nguyễn hau hơn văn chương Thanh Tâm Tài Nhân; hay vì Đoạn trường tân thanh là một bài thơ dài, còn Kim Vân Kiều truyện là một cuốn truyện văn xuôi. Nó chỉ có thể giải thích được bằng cái nội dung với những hình tượng được xây dựng của tác phẩm; hay nói một cách khác, nó chỉ có thể giải thích được bằng sự sáng tạo của Nguyễn Du trên cơ sở nhào nặn lại cốt truyện của Thanh Tâm Tài Nhân mà xây dựng những bức tranh sống của xã hội
 có một nội dung phong phú, sâu sắc."
(Nguyễn Thạch Giang, Một số nhận xét về "Kim Vân Kiều truyện " với Đoạn trường tân thanh", trong "Nguyễn Du - về tác gia và tác phẩm" NXB Giáo dục, Hà Nội, 2002)
2. "Chúng tôi cho rằng việc so sánh Truyện Kiều của Nguyễn Du với Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân phải thật khách quan và xuất phát từ ý thức tiếp nhận của độc giả Việt Nam. Công lao lớn nhất của Nguyễn Du là lần đầu tiên ông đã nâng ngôn ngữ dân tộc lên một bước cao, đã sáng tác ngôn ngữ thơ ca giàu hình tượng của dân tộc Việt Nam, đã gửi gắm được tình cảm của dân tộc Việt Nam vào nhân vật của mình. Rõ ràng Thúy Kiều của Nguyễn Du gần gũi hơn, đáng yêu hơn đối với người đọc Việt Nam. Đó là một phụ nữ, hiếu thảo, thủy chung, vị tah, tình cảm. Nàng sẵn sàng dám nhận mọi trách nhiệm về mình kể xcar trách nhiệm về cái chết của Từ Hải. Trong khi đó, Thúy Kiều của Thanh Tâm Tài Nhân lí trí hơn, "tiểu thuyết" hơn. Tuy nhiên, chúng tôi không kết luận nàng Kiều  nào hơn nàng Kiều nào. Mà chúng tôi cho rằng so sánh như vậy chỉ là  để chứng minh sự khác nhau giữa hai phong cách của tác giả. Còn muốn chứng minh sự vĩ đại của Nguyễn Du, chúng ta cần phải đi theo một hướng khác.
(Nguyễn Văn Dân, Lí luận văn học so sánh, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2003)
3.
 . . .Nỗi niềm xưa, nghĩ mà thương
"Dẫu lìa ngó ý, còn vương tơ lòng" ...
Nhân tình, nhắm mắt chưa xong
Biết ai hậu thế, khóc cùng Tố Như?
"Mai sau, dù có bao giờ..."
Câu thơ thuở trước, đâu ngờ hôm nay
 . . .Tiếng thơ ai động đất trời
Nghe như non nước vọng lời nghìn thu.
Nghìn năm sau nhớ Nguyễn Du
Tiếng thương như tiếng mẹ ru những ngày.
Hỡi người xưa của ta nay
Khúc vui xin lại so dây cùng Người!
 . . .
(Kính gửi cụ Nguyễn Du , Tố Hữu - Thơ, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1994)