Nguyễn Khắc Viện (1913 - 1997) là Nhà hoạt động chính trị - xã hội, nhà nghiên cứu văn hóa và tâm lý - y học - giáo dục, Giải thưởng Nhà nước Việt Nam và Grand prix de la Francophonie của Viện Hàn lâm Khoa học Pháp. Ông đã để lại nhiều công trình nghiên cứu giá trị cho Việt Nam.
     Ông sinh ngày 5 tháng 2 năm 1913, quê ở làng Gôi Vị, bên bờ sông Ngàn Phố, nay là xã Sơn Hòa, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Ông là con trai của cụ Hoàng giáp Nguyễn Khắc Niêm làm Thượng thư Bộ Lễ triều đình nhà Nguyễn.
    Ông từng học ở trường Collège Vinh, một trường có tiếng nhiều học sinh giỏi như Hoàng Xuân Hãn, Nguyễn Đức Nguyên (tức Hoài Thanh).
    Sau khi chuyển vào Huế học và đỗ Thành chung, năm 1931, ông ra Hà Nội học lớp tú tài trường Bưởi.
    Năm 1935, sau khi đỗ tú tài rồi, ông thi đậu vào trường Đại học Y khoa Hà Nội.
    Ông từng học ở trường Collège Vinh, một trường có tiếng nhiều học sinh giỏi như Hoàng Xuân Hãn, Nguyễn Đức Nguyên (tức Hoài Thanh).
    Sau khi chuyển vào Huế học và đỗ Thành chung, năm 1931, ông ra Hà Nội học lớp tú tài trường Bưởi.
    Năm 1935, sau khi đỗ tú tài rồi, ông thi đậu vào trường Đại học Y khoa Hà Nội.
    Năm 1963, ông về nước sáng lập và chủ biên Tạp chí đối ngoại Nghiên cứu Việt Nam bằng tiếng Pháp và tiếng Anh (Etudes Vietnamiennes, Vietnam Studies) và làm Giám đốc Nhà xuất bản Ngoại văn (nay là Nhà xuất bản Thế giới)
    Năm 1984, ông sáng lập và làm Giám đốc Trung tâm nghiên cứu tâm lý trẻ em và tâm bệnh lý (trung tâm NT), xuất bản tờ “Thông tin khoa học tâm lí”, đặc biệt quan tâm đến những trẻ em bị rối loạn tâm trí do hoàn cảnh
    Ông là người yêu nước nồng nàn, có nhiều tư tưởng tiến bộ về chính trị, văn hóa và giáo dục nhưng những đề nghị của ông không được nhà cầm quyền lưu ý.
    Ngày 10 tháng 5 năm 1997, Nguyễn Khắc Viện qua đời. Thi hài ông được an táng tại Nghĩa trang Mai Dịch Hà Nội dành cho những danh nhân có công đầu trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam.
    Tháng 11 năm 1992, Nguyễn Khắc Viện được trao giải thưởng Grand prix de la Francophonie của Viện Hàn lâm Pháp. Với tấm lòng yêu trẻ thiết tha, ông đã cống hiến phần lớn khoản tiền thưởng 400.000 franc (tương đương 80.000 USD) cho quỹ của Trung tâm Nghiên cứu Tâm lý Trẻ em (Trung tâm NT).
    Năm 1997, Nhà nước Việt Nam trao tặng cho ông Huân chương Độc lập hạng nhất.
    Ngày 1-9-2000, Chủ tịch nước đã quyết định truy tặng Giải thưởng Nhà nước cho cuốn "Việt Nam, một thiên lịch sử".

       Phan Đình Diệu (sinh năm 1936 - ) là giáo sư, nhà toán học của Việt Nam. Ông là một trong những người được ghi nhận là có công đầu trong kế hoạch đào tạo và phát triển ngành tin học tại Việt Nam. Ông là chuyên gia trong các lĩnh vực: toán học kiến thiết, lôgíc toán, lý thuyết thuật toán, ôtômat và ngôn ngữ hình thức, lý thuyết mật mã và an toàn thông tin. Ông là viện trưởng đầu tiên của Viện Khoa học tính toán và Điều khiển (nay là Viện Công nghệ Thông tin Việt Nam), Chủ tịch sáng lập Hội Tin học Việt Nam, phó Trưởng ban thường trực Ban chỉ đạo Chương trình Quốc gia về Công nghệ Thông tin khóa I (1993-1997).
    Ông sinh năm 1936, lớn lên tại huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh.
    Năm 1954, ông tốt nghiệp trung học tại trường kháng chiến Phan Đình Phùng - Hà Tĩnh, ra Hà Nội thi vào trường Đại học Khoa học.
    Hết năm thứ nhất, ông chọn trường Đại học Sư phạm Khoa học. Cũng chính tại đây, Phan Đình Diệu đã tìm thấy sự say mê đối với ngành toán học. Năm 1957, ông tốt nghiệp thủ khoa và được giữ lại trường làm cán bộ giảng dạy.
    Năm 1962, ông được cử đi Liên Xô làm nghiên cứu sinh tại Khoa Toán học tính toán và Điều khiển học, trường Đại học Tổng hợp quốc gia Moskva mang tên Lomonosov.
    Mùa hè năm 1965, sau khi hoàn thành luận án tiến sĩ, ông được đề nghị ở lại làm tiếp luận án tiến sĩ khoa học và đến năm 1967, ông về nước với học vị Tiến sĩ Khoa học.
    Ông được cử đến công tác tại Uỷ ban Khoa học Nhà nước, bộ phận máy tính, cùng các bạn đồng nghiệp khác xây dựng phòng Toán học tính toán vừa được thành lập.
    Năm 1975, trong một chuyến thực tập tại Pháp, ông đã được tiếp xúc với nhiều thành tựu hiện đại của ngành tin học trên thế giới. Từ đó, ông đã say mê tìm hiểu hai hướng phát triển mà ông cho là có triển vọng nhất và có thể ứng dụng và phát triển ở Việt Nam là vi tin học (trên cơ sở kỹ thuật vi xử lý và máy vi tính) và viễn tin học (trên cơ sở công nghệ viễn thông và mạng máy tính).
    Đầu năm 1977, Viện Khoa học tính toán và điều khiển được chính thức thành lập, và ông được phân công làm viện trưởng. Là người dự thảo kế hoạch và cũng là người quản lý, từ năm 1977 đến 1985, ông đã đưa viện vượt qua nhiều khó khăn, trở ngại của buổi đầu hoạt động, xây dựng được một số hướng nghiên cứu chính về tin học.
    Sau đó, ông làm Phó viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam (nay là Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam), Phó trưởng thường trực Ban chỉ đạo Chương trình quốc gia về công nghệ thông tin (1993-1997), Thành viên Hội đồng Chính sách Khoa học và Công nghệ Quốc gia Việt Nam (từ năm 1992).
    Ông còn là người sáng lập và chủ tịch đầu tiên Hội Tin học Việt nam.
    Ông giảng dạy các môn học: độ phức tạp tính toán, lý thuyết mật mã và an toàn thông tin, lập luận logic trong các hệ tri thức cho sinh viên và học viên sau đại học tại Khoa Công nghệ Thông tin - Trường Đại học Công nghệ thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội.
    Ông là một thành viên của Đoàn chủ tịch Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
    Ông hoạt động phong trào dân chủ, đòi đổi mới chính trị (đa nguyên, đa đảng) để phát triển đất nước, do đó bị gạt bỏ khỏi danh sách đại biểu Quốc hội. Tuy nhiên tiếng nói của ông có tính khoa học cao, nên có sức thuyết phục lớn, đặc biệt là đối với giới khoa học tại Hà Nội.

I. TÌM HIỂU CHUNG
 1. Tác giả  ( SGK)
- Phan Đình Diệu sinh năm 1936
- Quê quán:  Trung Lộc- Can Lộc - Hà Tĩnh
- Ông là giáo sư, tiến sĩ khoa học ...
- Bên cạnh việc nghiên cứu toán học, ông còn viết nhiều bài báo đáng chú ý bàn về vấn đề thuộc các lĩnh vực chính trị, xã hội, văn hoá ...
 2. Tác Phẩm :
- Tư duy hệ thống - nguồn sức sống mới của đổi mới tư duy thực chất là bản rút gọn của tiểu luận Tư duy hệ thống và đổi mới tư duy( do chính tác giả thực hiện )
- In trong cuốn : Một góc nhìn của trí thức .
3. Nhan đề :
 - Đổi mới tư duy thực chất là thay thế hệ trình ( hay là mẫu thức ) tư duy cũ bằng hệ hình tư duy mới ; mục đích của đổi mới tư duy là nhận thức đầy đủ hơn về các quy luật phát triển của tự nhiên và xã hội trên cơ sở những khám phá mới của khoa học .
- Tư duy hệ thống một mặt là con đẻ của khoa học hiện đại, mặt khác là chất men thúc đẩy khoa học ngày nay có những bước tiến vượt bậc trong việc nắm bắt cái bí ẩn, phong phú vô tận của thế giới.
   Do vậy, muốn đổi mới tư duy thì cần phải xây dựng tư duy hệ thống hay phải quán triệt quan điểm hệ thống khi suy nghĩ và hành  động.
II. ĐỌC - HIỂU
1. Chủ đề của đoạn trích: Khẳng định ưu thế của tư duy hệ thống trong việc tạo ra động lực mới cho công cuộc đổi mới tư duy hiện nay.
* Bối cảnh thời đại của lời kêu gọi đổi mới tư duy và xây dựng tư duy hệ thống :
 - Lời kêu gọi đổi mới tư duy và xây dựng tư duy hệ thống được khởi lên từ bối cảnh một thời đại đạt được nhiều thành tựu to lớn làm đảo lộn không ít quan niệm hiểu biết của chúng ta về tồn tại.
  - Không chỉ thế, nó còn xuất phát từ một trình độ phát triển mới của khoa học, khiến chính khoa học có thể nhận ra những hạn chế của mình trong việc nắm bắt cái “ bề sâu, bề xa” cái phức tạp đa dạng và phong phú, bí ẩn vô tận của thiên nhiên, cuộc sống.
2. Tư duy cơ giới:
a. Khái niệm:
     Là tư duy một chiều, hiểu bộ phận để hiểu toàn thể (đồng nhất tổng cộng bộ phận với toàn thể), tuyệt đối hóa quy luật nhân quả, tất định luận.
b. Những nét tiêu biểu của tư duy cơ giới:
-  TDCG quan niệm tự nhiên như một bộ máy mà ta có thể nhận thức được bằng phương pháp khoa học, bằng phép suy luận diễn dịch.
- TDCG xét đoán sự vật, đối tượng trong các quan hệ nhân quả tất định….
-  TDCG thường qui các quan hệ trong thực tế về các dạng đơn giản, có thể biểu diễn được bằng các phương trình tuyến tính với một số ít đại lượng.
- TDCG gắn liền với quan điểm phân tích, xem rằng để hiểu toàn thể thì phải hiểu chi tiết từng thành phần. ( người ta thường nói : tư duy máy móc, hiểu máy móc  cũng là biểu hiện của TGCG)
c. Vận mệnh lịch sử     
-  Tư duy cơ giới bắt nguồn từ nền văn minh Hy lạp cổ đại và được phát triển mạnh mẽ từ thế kỷ XVII.
-  Tư duy cơ giới từng chiếm vị trí gần như tuyệt đối trong nhiều thế kỷ.
-  Các phương pháp mà TDCG sử dụng đã giúp khoa học và công nghệ đạt được nhiều thành tựu to lớn.
- Sang thế kỷ XX, khoa học gắn liền với TDCG đã tỏ ra bất lực trong việc chiếm lĩnh , lý giải nhiều đối tượng phức tạp trong thực tế như: cấu trúc vật chất ở dưới mức nguyên tử, sự hình thành và phát triển của vũ trụ, sự trồi sụt thất thường của các thị trường tài chính….hoặc trong việc trả lời các câu hỏi như vũ trụ từ đâu ra, sự sống từ đâu đến,con người với trí tuệ tâm linh xuất phát từ đâu …
-  “ TDCG dường như đã đến giai đoạn “ cáo chung ” từ vài ba thập niên gần đây” Cáo chung ở đây không có nghĩa là chết hoàn toàn, mà là mất vị thế độc tôn “ toàn trị ” để trở về với khu vực thích hợp của mình trong lãnh địa khoa học rộng lớn. trong đoạn 4 tác giả  nói rõ “… từ bỏ là từ bỏ cái địa vị độc tôn duy nhất của TDCG, chứ không phải từ bỏ hoàn toàn khả năng sử dụng cách tư duy đó”.
Tóm lại :Tư duy cơ giới
-Tư duy một chiều, hiểu bộ phận để hiểu toàn thể( đồng nhất tổng cộng với toàn thể).
- Tuyệt đối hoá nhan quả, tất định luận( hoàn cảnh quy định con người; lịch sử phát triển theo một mô hình nhất định, không thay đổi...) Quan niệm chưa thấu đáo, khoa học.
- Con người chỉ biết khai thác thiên  nhiên, không biết đến thiên nhiên thay đổi do tác động của con người ...
 Tư duy cơ giới gây nguy hại nhiều mặt cho đời sống: Thảm hoạ về môi trường, nguy cơ về văn hoá, về đời sống con người
( hậu quả của tư duy một chiều)
  *  Khung mẫu tư duy cơ giới đã quy giản cách nhìn, cách hiểu của con người về thực tế vào những mô hình tất định tuyến tính và quan điểm phân tích, kiểu tư duy đó đã càng ngày càng được chứng tỏ là không còn thích hợp khi nhận thức của con người chuyển sang một giai đoạn mới với những yêu cầu hiểu biết về thực tế vốn rất phức tạp một cách đầy đủ và sâu sắc hơn. Và để đáp ứng những yêu cầu nhận thức đó, khoa học cần phải vượt qua những giới hạn của tư duy cơ giới để tìm kiếm một “khung mẫu” mới cho mình. Quá trình tìm kiếm và thay đổi đó được đánh dấu bởi những sự kiện
2. Tư duy hệ thống
a. Khái niệm
- Tư duy hệ thống là phương pháp tư duy hướng đến mở rộng tầm nhìn để hiểu mối liên hệ tồn tại giữa mọi sự vật, nhận thức được nguyên nhân sâu xa ẩn dưới bề nổi của những hiện tượng tưởng chừng như riêng rẽ. Tư duy hệ thống giúp ta thấy bức tranh chính xác hơn của hiện thực được nhìn từ nhiều góc độ, khuyến khích ta suy nghĩ sâu sắc hơn về vấn đề và đưa ra những giải pháp với tầm nhìn xa rộng và bền vững. Vì vậy, nó đặc biệt cần thiết cho những người làm lãnh đạo, nhất là khi phải đưa ra những quyết định, sách lược quan trọng.
- Tư duy hệ thống là tư duy động - nhìn vấn đề dựa trên những kiểu mẫu hành xử (pattern of behaviour) theo thời gian, phi tuyến (tư duy vòng lặp), tập trung vào nguyên nhân, xem nguyên nhân như một quá trình chứ không chỉ là sự kiện chỉ xảy ra một lần, với kết quả phản hồi ảnh hưởng trở lại nguyên nhân và những nguyên nhân ảnh hưởng lẫn nhau.
*Tóm lại, tư duy hệ thống là: tư duy toàn thể (holistic thinking), mở rộng sự thấu hiểu về các liên kết tồn tại giữa các hiện tượng, giữa sự vật với môi trường. Để hiểu một sự vật thấu đáo, ta không chỉ chú tâm vào chi tiết mà còn phải cân nhắc đến bối cảnh xung quanh nó ; chú trọng vào mối quan hệ giữa các sự vật hơn là từng vật thể riêng lẻ, khuyến khích tương tác linh động giữa các cấp bậc trong hệ thống ; hiểu rằng muốn thay đổi kết quả, trước hết phải thay đổi tiến trình dẫn đến kết quả, khuyến khích cách quản lý tập trung vào tiến trình hơn là thành quả (liên hệ đến giáo dục, cách đánh giá học sinh qua quá trình học hơn chỉ là điểm số của bài thi cuối cùng );Tư duy hồi quy (backward thinking), kiểm tra giả thuyết, đặt ra những câu hỏi hồi tiếp để đi đến tận cùng vấn đề, đây là công cụ bổ túc cho dự đoán (foresight). Đặt ra kế hoạch dựa trên tầm nhìn lý tưởng tốt nhất về tương lai (không giới hạn khả năng của mình). Từ đó, suy nghĩ ngược lại để xác định những phương thức có tiềm năng dẫn đến kết quả mong muốn đó. Chọn giải pháp thích hợp nhất và tối ưu hóa tất cả những bộ phận, mối quan hệ trong hệ thống theo đó. Chưa dừng lại ở đây, với những thay đổi mới, vòng lặp sẽ tiếp tục được lập lại để kiểm tra, điều chỉnh theo những phản hồi từ hệ thống.
  Là  những hệ thống gồm nhiều bộ phận tương tác với nhau, quy định lẫn nhau tạo ra tính hợp trội, tính trật tự, tính tổ chức, cái toàn thể lớn hơn  tổng của cái bộ phận và quy định tính chất của cái bộ phận.
b. Đặc điểm nổi bật nhất của tư duy hệ thống:
-   Đặc điểm nổi bật nhất của tư duy hệ thống là “Nhìn nhận vũ trụ như một toàn thể thống nhất, không thể tách rời, trong đó tất cả các đơn vị cấu thành và các hiện tượng cơ bản sinh ra từ chúng, đều tác động qua lại với nhau, chúng không thể được hiểu như những đơn vị độc lập mà là những phần liên thuộc hữu cơ với nhau của cái toàn thể.”
  - Tác giả còn nêu rõ những phẩm chất hợp trội của hệ thống : “… chính cái toàn thể xác định tính chất và hoạt động của của những riêng lẻ. Toàn thể không phải là một tổng gộp của các thành phần riêng lẻ, rời rạc mà là một chỉnh thể thống nhất gồm các thành phần tương tác với nhau, chính qua sự tương tác hữu cơ đó, mà toàn thể có những thuộc tính hợp trội, đó là những thuộc tính của toàn thể mà từng thành phần không thể có”
     Cách lí giải vấn đề của tác giả cho phép ta hiểu thế nào về cái gọi là phẩm chất hợp trội của hệ thống : Là cái được tạo nên bởi sự tương tác giữa tất cả các thành phần tham gia vào hệ thống. Như vậy, thành phần nào cũng có đóng góp phần mình vào phẩm chất hợp trội của toàn thể thông qua sự tương tác với các thành phần khác, và ngược lại , phẩm chất hợp trội sẽ làm tăng giá trị, tăng phẩm chất của từng thành phần một . Phẩm chất hợp trội là thuộc tính của toàn thể, là một hiện tượng siêu tổng cộng chứ không phải là tổng số đơn giản của phẩm chất từng thành phần .
- Tg đưa ra hai ví dụ làm rõ:
  + VD1 : “ Độc lập, thống nhất ….là những thuộc tính hợp trội của một đất nước trong tòan thể, chứ không thể là của một bộ phận nào trong đất nước đó”.
  + VD2 “ Dân chủ bình đẳng…..là thuộc tính của một xã hội chứ không phải là của từng người riêng lẻ trong xã hội đó.
  + Ví dụ khác:  Muốn tìm hiểu giọng điệu của một bài thơ trữ tình ta không thể chỉ dựa riêng ở một yếu tố cấu thành nào đó mà phải thấy giọng điệu là cái toát ra từ toàn thể tác phẩm. Nghiên cứu cái nhìn nghệ thuật của một nhà văn, việc cần làm là phải chỉ ra được tính hệ thống của thao tác xử lý ngôn từ mà nhà văn đã sử dụng cùng những động cơ ngầm ẩn chi phối nó.
  Đó tư duy mới, đang thịnh hành hôm nay.
*Lưu ý:
                Tổng gộp   ><        toàn thể  
                     ↓                             ↓
Tồn tại :     cụ thể                 Trừu tượng
 Chính vì toàn thể có hình thức tồn tại như thế nên muốn nắm bắt nó, ta phải sử dụng tư duy hệ thống .
 Ví dụ :
- Tư duy hệ thống khuyến khích chúng ta thấy rừng chứ không chỉ từng cái cây, “see the forest for the trees”. Đứng trong rừng, ta chỉ thấy cây, muốn thấy cả khu rừng ta cần góc nhìn bao quát như từ trên cao xuống. Tương tự, những vấn đề rắc rối mà ta đang mắc kẹt nhiều khi không thể giải quyết bằng chính lối tư duy đã gây ra nó. Những lúc như vậy, ta cứ thư giãn, tĩnh lặng cho tiềm thức hành động, để tư duy của chúng ta được tự do sáng tạo, thoát khỏi lối mòn cũ.
- Chúng ta thường dính mắc vào chi tiết, mà quên đi cái toàn thể. Như câu chuyện những thầy bói mù xem voi, người sờ tai voi thì bảo con voi giống như cái quạt, người sờ chân voi bảo nó giống như cột nhà… Nhưng hai nửa con voi không phải là một con voi, một hệ thống sống không chỉ gồm tổng thể các bộ phận của nó. Mỗi hệ thống là một toàn thể thống nhất.
c. Tính ưu việt:
 - Nắm bắt đúng chân lý  bởi cái nhìn đa diện, nhiều chiều, biện chứng:  thế giới là những hệ thống gồm nhiều bộ phận tương tác với nhau, quy định nhau tạo ra tính hợp trội .
 - Tính trật tự, tính tổ chức.
 - Cái toàn thể lớn hơn tổng thể của các bộ phận và quy định tính chất của bộ phận .
 - Phát huy sự tưởng tượng và mơ mộng của con người.
 Giúp con người nắm bắt đúng chân lí tìm được con đường hoá giải mọi nguy cơ, thảm hoạ đối với con người .
Ví dụ:
+ sự ra đời của định luật Acsimet, định luật van vật hấp dẫn…
+ cái hay, cái đẹp của các hiện tượng văn học( trào lưu, tác giả, tác phẩm..)
 Giải quyết được những vấn đề mà tư duy cơ giới không thể lý giải. .
Ví dụ : Từ mấy thế kỷ nay,  bằng con đường phân tích ta đã tìm hiểu được khá sâu về thuộc tính của các thành phần như của một hạt cơ bản, một nguyên tử, một phân tử, một tế bào, một nơ-ron,…; nhưng nay đã đến lúc ta không phải chỉ muốn hiểu một vật, một phân tử, một hạt cơ bản, một tế bào, một nơ-ron,…làm gì, mà là cần hiểu hàng nghìn hàng triệu vật như vậy cùng làm gì.
4. TDKH,  TDHT với sự tưởng tượng mơ mộng:
- TDKH, TDHT rất cần đến sự tưởng tượng mơ mộng. vì đối tượng chính của KHHT là các hệ thống phức tạp trong thiên nhiên và cuộc sống, mà muốn hiểu được điều đó, chỉ dựa vào khoa học không thì chưa đủ, rất cần phải huy động thêm những tri thức mà ta thu nhận được bằng trực cảm, kinh nghiệm .Có khi, bằng trực cảm, bằng mơ mộng và tưởng tượng , ta có thể thấu nhập được vào bản chất của sự vật, hiện tượng, trong khi sự phân tích lí trí phải tạm dừng bước ở cửa ngoài .
   -  Giữa trí thức và tưởng tượng có mối quan hệ chặt chẽ. Chúng bổ sung cho nhau“ càng nhiều tri thức thì càng có thêm trí tưởng tượng và ngược lại càng giàu tưởng tượng mơ mộng thì sẽ nảy sinh nhiều ý tưởng bất ngờ cho sáng tạo khoa học”.
- Tg đã đưa ra nhiều chứng minh từ hiện thực cuộc sống: Ác-si-met; L Niutơn; X Móc-Xơ…
  Đó là một quan điểm mới, chúng ta cần học tập thực hiện.     
III.Tổng kết
-  Tư duy hệ thống là nguồn sức sống mới của đổi mới tư duy :
+ Chúng ta đang bước vào công cuộc đổi mới tư duy nhằm đáp ứng những đòi hỏi của cuộc sống hiện đại, của thời đại, của sự phát triển đất nước .
+ Tư duy hệ thống với sự hình dung vũ trụ là một toàn thể thống nhất không thể tách rời, là hệ hình tư duy sẽ giúp chúng ta có được một thế nhìn, cách nhìn mới về thế giới và theo đó là phương cách hành động mới mà chúng ta đang cần phải có .
 đó là lí do chính để ta khẳng định tư duy hệ thống là chất men, là nguồn lực thúc đẩy công cuộc đổi mới tư duy đạt được kếtt quả mong muốn.
- Lập luận của bài viết vừa mang cảm hứng khoa học vừa ang cảm hứng chính trị- xã hội rõ nét.
CỦNG CỐ
- Tư duy hệ thống là nguồn sức sống mới của đổi mới tư duy?
 Gợi ý:   + Đáp ứng yêu cầu của cuộc sống hiện đại, của thời đại, của sự phát triển đất nước.
              + Giúp chúng ta có thế nhìn, cách nhìn mới về thế giới và qua đó mà hình thành phương cách hành động mới.
- Lập bảng so sánh giữa tư duy cơ giới và tư duy hệ thống.
 DẶN DÒ
- Làm bài tập nâng cao trong SGK.
- Chuẩn bị bài mới “Luyện tập về phong cách ngôn ngữ khoa học”.

1. MB.
- Giới thiệu về tác phẩm
- Tình huống phát hiện của Phùng và câu nói: "Cái...đức"
2. TB:
* Giải thích:
- Cái đẹp: Là một phạm tủ mĩ học, chỉ sự hài hòa, cân đối, toàn vẹn
- Đạo đức: Đạo đức được xem là khái niệm luân thường đạo lý của con người, nó thuộc về vấn đề tốt-xấu, hơn nữa xem như là đúng-sai, được sử dụng trong 3 phạm vi: lương tâm con người, hệ thống phép tắc đạo đức và trừng phạt đôi lúc còn được gọi giá trị đạo đức; nó gắn với nền văn hoá, tôn giáo, chủ nghĩa nhân văn, triết học và những luật lệ của một xã hội về cách đối xử từ hệ thống này.
* Bình luận
- Cái đẹp được xem là phạm trù cơ bản và trung tâm của mĩ học. Xét với tư cách là chủ thể thẩm mỹ thì cái đẹp luôn là đối tượng để con người tìm hiểu, khám phá và sáng tạo.
- Nhìn từ góc độ thẩm mỹ, tất cả các phạm trù khác cái bi, cái hài, các trác tuyệt đều ẩn chứa trong đó mối liên hệ với cái đẹp dù là gián tiếp hay trực tiếp. Và đối với nghệ thuật thì cái đẹp chính là lý do sống còn của nó.
-  Một sự vật hiện tượng được xem là đẹp khi nó mang trong mình những phẩm chất hài hoà, cân đối, mực thước, toàn vẹn và đáp ứng được hai hệ tiêu chí: Chân - Thiện - Mỹ. Tính nhân dân, dân tộc, tính nhân loại.
- Sự vật, hiện tượng đó chưa thể gọi là đẹp nếu nó mới chỉ đáp ứng được một mặt nào đó hoặc chỉ là tính đúng đắn, chân thực hay mới chỉ đáp ứng mặt tốt đẹp của các yêu cầu nhân sinh như những hành vi đạo đức cái đẹp. Đó chính là sự đánh giá thẩm định tổng hợp có ý nghĩa toàn vẹn chân - thiện mỹ.
- Cũng trên cơ sở tiêu chí đó, một con người được coi là đẹp - là trác tuyệt khi kết hợp được cái đẹp nội dung và hình thức. Nếu cái đẹp hình thức chỉ bộc lộ ở vẻ đẹp hình thức, cách lựa chọn trang phục, đầu tóc Thì cái đẹp nội dung có những đòi hỏi nghiêm khắc hơn. Đó là nghiệp vụ chuyên môn, trình độ văn hoá, phẩm chất nghề nghiệp, lương tâm đạo đức và lý tưởng sống, lý tưởng thẩm mỹ. Có như vậy, con người mới xứng đáng với vị trí tiên phong trong lĩnh vực văn hoá tư tưởng.
-  Phát hiện, bảo vệ, tôn vinh cái đẹp, cái tốt; phê phán, đấu tranh chống lại cái xấu, cái tiêu cực về một cuộc sống công bằng, bình dẳng, vì sự văn minh và tiến bộ của xã hội.
KB
- Khẳng định lại mqh giữa đạo đức và cái đẹp

Câu thơ mô phỏng âm thanh của tiếng đàn vừa là tên của loài hoa Tử đinh hương. Âm thanh tiếng đàn được láy lại nhiều lần: "li la li la li la...". Sự láy lại đó như muốn thể hiện âm nhạc của Lor - ca còn mãi vang vọng trong nhân gian và trong lòng hậu thế. Nó bất diệt như loài hoa tử đinh hương: hoa li la. Cuộc sống đã nở hoa từ cái chết của chàng.

Cái kết của vở kịch "Hồn Trương Ba, da Hàng Thịt" tuy không phải là một kết thúc hoàn toàn có hậu nhưng là một cái kết hợp lí, đầy giá trị nhân văn. Trương Ba trả lại xác cho anh hàng thịt, chấp nhận cái chết để linh hồn được trong sạch và hóa thâ vào các sự vật thân thương, tồn tịa vĩnh viễn bên cạnh những người thân yêu của mình. Cuộc sống lại tuần hoàn theo quy luật của muôn đời. Màn kết với chất thơ  sâu lắng đã đem lại âm hưởng thanh thoát cho một bi kịch lạc quan đông thời truyền đi thông điệp về sự chiến thắng của cái Thiện, cái Đẹp và cuộc sống đích thực.

+ Nghĩa đen: chỉ phương thuốc chữa bệnh lao (chiếc bánh bao tẩm máu)

+ Nghĩa bóng: chỉ phương thuốc tinh thần trị bệnh u mê của quần chúng và xa rời nhân dân của người cách mạng

- Chủ đề tác phẩm:

- Phản ánh sự u mê, tăm tối, tự mãn đớn hèn của người dân TQ lúc bấy giờ

- Phê phán sự xa rời quần chúng của những người cách mạng

=> phải tìm ra phương thuốc để chữa hai căn bệnh nói trên. Như vây nhan đề "Thuốc" đã gói gọn chủ đề tác phẩm.

Tham khảo em nhé!
Sống ở đời có biết bao người trọng tình nghĩa, xem tiền bạc là vật ngoài thân, là công cụ tầm thường. tuy nhiên không ai phủ nhận vai trò của tiền bạc. Từ khi xuất hiện nó được xem là vật ngang giá chung, mang lại thuận tiện cho việc trao đổi, mua bán. Nó thúc đẩy kinh tế, thúc đẩy ngoại thương của mỗi quốc gia phát triển. Nhưng cũng chính bởi vai trò to lớn ấy mà trong xã hội có nhiều kẻ bị cuốn hút vì tiền mà sẵn sàng chà đạp lên tất cả: tình thương, trách nhiệm.... Khái quát về vai trò, vị trí của đồng tiền trong xã hội, tục ngữ Pháp có câu : "Tiền bạc là người đầy tớ trung thành và là người chủ xấu".
  Câu tục ngữ trên đúng với mọi người với mọi thời kì, đặc biệt là trong cơ chế thị trường hiện nay. theo nghĩa thông thường "tớ" là người hầu hạ, phục dịch, "chủ" là người nắm quyền, điều khiển, sai khiến. Khi "tiền bạc là người tớ tốt" chính là lúc con người ta làm chủ được đồng tiền, sử dụng nó vào mục đích tốt. Còn lúc đồng tiền lên làm chủ thì con người bị điều khiển, bị chi phối bởi đồng tiefn. Qua vài chữ tuy rất ngắn nhưng câu tục ngữ mang ý nghĩa sâu săc. Nó khuyên răn con người phải biết làm chủ, không nên nô lệ bởi đồng tiền.
  Trong bất kì xã hội nào, đồng tiền cũng có một giá trị to lớn. Nó giúp con người thuận lợi trong trao đổi mua bán hàng ngày. Thứ lật lại lịch sử xem, nếu không có cái ngày mà con người phát minh ra đồng tiền thì chắc chắn xã hội sẽ không phát triển như ngày hôm nay và không ai có thể tưởng tượng ra nổi cảnh mua bán diễn ra như thế nào? Đổi lúa lấy vải như ngày xửa ngày xưa chăng?
  Chính bởi cái giá trị to lớn của đồng tiền trong cuộc sống như thế nên hằng ngày biết bao con người làm việc cật lực, thậm chí bất chấp nguy hiểm để kiếm ra tiền. Có thể vì cuộc sống mưu sinh gia đình, thương lũ con gầy đói rách rưới mà bác nông dân vất vả một nắng hai sương trên cánh đồng; dù nắng gắt hay mưa lạnh thì những tấm thân gầy guộc ấy vẫn cam chịu chỉ mong kiếm thêm bát cơm. Có thể vì muốn thoát nghèo, hướng đến tương lai tốt đẹp hơn mà bao học sinh nỗ lực, thức khuya dạy sớm, ngày đêm học tập. Và có thể trong tâm thức họ vẫn văng vẳng lời căn dặn giản dị của người cha : "Nghề nông mình khổ lắm con à ! Chỉ có con đường học tập mới giúp con thoát khỏi cái nghèo truyền kiếp mà đời ông, đời cha, đời chú phải gánh chịu",.... Ngoài ra, đơn giản chỉ vì họ quan niệm "có tiền là có tất cả" mà họ bỏ xông sức ra lao động.
    Nếu không có giá trị lớn thì chắc chắn đồng tiền không cần được bảo quản cẩn thận. Và chắc chắn các ngân hàng cũng đâu cần bảo vệ, canh giữ.
  Nhưng không phải vì có giá trị mà đồng tiền luôn mang lại những điều tốt đẹp cho cuộc sống. Tùy vào mỗi cá nhân người sử dụng mà đồng tiền tốt hay xấy. Nó chỉ thực sự đúng là "đồng tiền" khi ở trong tay một con người cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư. Hay nói cách khác nó chỉ là nó theo đúng nghĩa khi nó là đầy tớ cho một người tốt. Đồng tiền giúp con người trang trải cuộc sống mưu sinh hằng ngày cho gia đình. Trong mọi xã hội đặc biệt trong cơ chế thị trường hiện nay, đồng tiền càng có vai trò to lớn. Dù biết rằng tiền bạc chỉ là công cụ mưu sinh cho con người nhưng khong thể sống tốt nếu thiếu nó. Tiền bạc giúp con người thỏa mãn nhu cầu vật chất lẫn tinh thần.
  Tiền bạc đôi khi còn là con số đại diện cho tấm lòng cao cả, cho mục đích tương thân tương ái. Hằng năm con người phải gánh chịu bao  thiên tai: lũ lụt, hạn hán, núi lửa, động đất..... Nếu trong lúc khó khăn ấy không có đồng tiền trợ giúp, ủng hộ thì chắc chắn ít mấy ai sống nổi. Ngày càng có nhiều tổ chức, cá nhân làm từ thiện xuất hiện chính là để đưa đồng tiền tương thân tương ái của đồng bào mình đến tay những con người thực sự cần nó. những đồng vốn hỗ trợ cho vay ấy đã giúp bao người dân xóa đói giảm nghèo, nâng cao chất lượng cuộc sống. những đứa trẻ nghèo mạnh dạn bước chân đến trường, những cô cậu sinh viên tự tin hơn trong giảng đường đại học bởi họ được các tổ chức, cơ quan nhà nước giúp đỡ, tạo điều kiện.
  Có tiền, chàng Từ Hải mới cứu được nàng Kiều ra khỏi lầu xanh và giúp nàng báo ân báo oán. Có tiền con người  ta mới có thể có đủ điều kiện để đảm bảo cuộc sống của con người về vật chất lẫn tinh thần.
  Dùng tiền đúng lúc, đúng chỗ cho những mục đích tốt đẹp thì nó thực sự là người tớ tốt. Nó phục vụ cho con người, mang lại hạnh phúc cho cá nhân, gia đình, tạo hòa bình, ổn định cho cộng đồng xã hội. như vậy vai trò của đồng tiền trong cuộc sống là không thể phủ nhận.
  Nhưng cũng vì sức mạnh to lớn trong đời sống mà đồng tiền đã tạo nên một ma lực đáng sợ đối với con người, đặc biệt với những kẻ tham lam.
  Nhiều người lười lao động, lại còn tham lam, sẵn sàng làm mọi việc phi pháp để hái ra số tiền lớn một cách nhanh nhất. Nào là trộm cắp, buôn lậu, mại dâm, ma túy,.... chúng không từ một hành vi nào. Vì đồng tiền chúng nhẫn tâm gieo rắc cái chết trắng cho nhân loại. "Thói tham chợt thấy hơi đồng là mê" đã gây dựng ở kẻ tham thói ích kỉ "khổng lồ" và  lòng nhẫn tâm "vô độ", biến con người thành kẻ bất lương.
  Những kẻ rủng rỉnh túi tiền thì ăn chơi đua đòi làm phát sinh bao tệ nạn xã hội. Ngày xưa thì quan trên, quan dưới, quan cha, quan con ăn chơi sa đọa, làm càng làm bậy. Ngày nay những cậu ấm cô chiêu được nâng niu chiều chuộng đâm ra hư hỏng. Từ những cuộc  tụ tập bạn bè thâu đếm suốt sáng đến ma túy, thuốc lắc, đua xe, quậy phá là khoảng cách ngắn nhất, không ai có thể lường trước được hậu quả.
  Rồi nhiều kẻ đã có chức, có quyền, có tiền mà vẫn hám tiền, bao nhiêu cũng không đủ cho vào túi tham lam không đáy của chúng. Trong văn học có biết bao Nghị Hách, Nghị Quế... giàu có mà vẫn đè đầu cưỡi cổ dân lành để móc tiền. Đến cả quan như lão Huyện Hinh mà cũng lấy chân giấu đi, cướp trắng trợn đồng hào của bà lão đi kiện thì thật đáng sợ. Ngày nay cách moi tiền của các quan cao chức lớn không phải không có mà rất kín đáo, chúng ăn chặn tiền bằng những thủ đoạn rất tinh vi. Kê khai khống, làm giấy tờ giả, có gì khó. Thậm chí cả quan cửa khẩu, kiểm lâm mà cũng buôn lậu.... Ma lực của đồng tiền quá lớn đã kéo biết bao con người vào vòng xoáy của nó :
  Nhiều lúc, tiền bạc còn là thước đo tình cảm con người :

"Còn tiền, còn bạc, còn đệ tử

A. Mục tiêu bài học:
   Giúp HS:
- Nắm được những thao tác nghệ thuật cụ thể mà Ban-dắc sử dụng trong bài văn này để khắc họa một đám tang.
- Cảm nhận dụng ý nghệ thuật sâu xa của nhà văn muốn phê phán thói đời đen bạc qua các nhân vật trong một xã hội coi đồng tiền cao hơn tình nghĩa.
B. Phương pháp và hình thức tiến hành tổ chức dạy học:
- GV chỉ tập trung vào một đoạn trích ngắn trong tiểu thuyết Lão Gô-ri-ô của Ban-dắc.
- Phần lớn thời gian phải dành cho bài Đám tang lão Gô-ri-ô. GV chỉ nên chọn vài chi tiết coi như để dẫn vào bài.
C. Tiến trình tổ chức dạy học:
* Tổ chức kiểm tra bài cũ:
- Anh ( chị ) hãy nêu mục đích và yêu cầu tóm tắt văn bản nghị luận ?
- Anh ( chị ) hãy trình bày phương pháp tóm tắt văn bản nghị luận ?
* Tiến trình bài mới:
I. Tiểu dẫn:
1. Tác giả:
- Ban-dắc là nhà tiểu thuyết Pháp, một bậc thầy của chủ nghĩa hiện thực.
- Ông viết gần 100 tác phẩm tập hợp lại thành bộ Tấn trò đời mà phần lớn là tiểu thuyết, sáng tác từ năm 1829 đến trước khi ông mất. Bộ Tấn trò đời gồm khoảng 2500 nhân vật, trong đó với hơn 400 nhân vật trở đi trở lại những truyện khác nhau, đã cho ta thấy những mảnh đời khác nhau trong mối liên hệ với quy luật nghiệt ngã của cuộc đời.
- Nghệ thuật kể chuyện của Ban-dắc: ông thường tạo ra một môi trường, một cái nền để nhân vật chính xuất hiện, cái nền ấy có thể rộng, từ những chi tiết về xã hội, lịch sử đương thời đến khung cảnh của một thành phố, thị trấn; hẹp hơn, có thể một ngôi nhà, một quán trọ.
- Những tác phẩm chính: Miếng da lừa ( 1831 ), Lão Gô-ri-ô ( 1834 ), Ảo mộng tiêu tan ( 1837 - 1843 ),...
2. Tác phẩm:
- Tiểu thuyết Lão Gô-ri-ô xuất bản năm 1834.
- Nhân vật trung tâm của tiểu thuyết là người cha già khốn khổ - lão Gô-ri-ô. Ngoài ra, còn có các nhân vật chính như hai cô con gái Đen -phin và A-na-xta-di, chàng thanh niên Ra-xti-nhắc.
- Chủ đề:
   Tiểu thuyết đã phê phán xã hội tư sản, với sức mạnh của đồng tiền đã làm tha hóa nhân tính, tình người.
- Tóm tắt tác phẩm: sgk trang 132.
3. Đoạn trích:
a. Vị trí đoạn trích:
Đoạn trích Đám tang lão Gô-ri-ô được trích từ phần cuối của tiểu thuyết Lão Gô-ri-ô.
b. Chủ đề đoạn trích:
   Đoạn trích đã miêu tả và phê phán con người và xã hội tư sản Pháp nửa đầu thế kỉ XX mà tiêu điểm là đồng tiền và danh vọng giả dối đã tha hóa con người như một sức mạnh ma quái và khủng khiếp.
II. Bố cục văn bản:
   Đoạn trích có thể chia làm 4 phần:
- Đoạn 1 ( từ đầu  từng làm điều gì nên tội ): từ quán trọ bà Vô-ke đến nhà thờ Thánh-Ê-chiên-đuy-Mông.
- Đoạn 2 ( tiếp theo  đã năm giờ rưỡi rồi ): cuộc hành lễ ở nhà thờ.
- Đoạn 3 ( tiếp theo  Cri-xtô-phơ bèn bỏ đi ): từ nhà thờ Thánh-Ê-chiên-đuy-Mông đến nghĩa trang Cha-La-se-dơ và việc chôn cất.
- Đoạn 4 ( còn lại ): tâm trạng và ý nghĩ của Ra-xti-nhắc khi còn lại một mình sau khi chôn cất xong.
III. Đọc hiểu văn bản:
1. Bi kịch của lão Gô-ri-ô:
   Trong đoạn trích, trực tiếp và rõ nhất là lời của Cri-xtô-phơ với Ra-xti-nhắc về người đã khuất:
- Ông cụ là người tử tế và đứng đắn, chưa bao giờ to tiếng, không hề làm hại ai và chưa từng làm điều gì nên tội.
 Đây là lời nhận xét chính xác, khi cái quan định luận, của một người sống một thời gian dài với lão Gô-ri-ô
- Ông là một người cha đặc biệt, hết lòng thương yêu, chiều chuộng đến sùng kính các con gái của mình từ khi chúng sinh ra cho đến khi chúng trưởng thành, lập gia đình riêng và trở thành những phu nhân, bá tước phu nhân, quý tộc, quyền quý. Lão vui lòng và tự nguyện hi sinh tất cả vì con cái, đến bán cả nhà cửa, phải thuê quán trọ để ở ; bị con gái bòn rút đến những đồng cuối cùng,… Nhưng lão vận không oán giận, trách móc chúng một lời. Đến lúc hấp hối, lão vẫn chỉ mong được thấy mặt các con. Lão đã ra đi vĩnh viễn trong niềm ân hận khôn nguôi ấy.
- Ông là một người cha bất hạnh, tự nguyện làm nô lệ mù quáng cho những đứa con bất hiếu của mình. Bi kịch của người cha già đáng thương ấy còn thể hiện gián tiếp ngay trong đám tang điêu tàn của lão.
- Đám tang của lão không có một người thân ( dù lão vẫn có hai con gái và hai co rể ở ngay trong thành phố ). Hơn nữa, đây còn là một đám tang sơ sài, vội vã, qua quýt do một thanh niên ở trọ lo liệu.
* Tóm lại, lão Gô-ri-ô vừa là nạn nhân của đồng tiền, vừa là nạn nhân của chính mình. Hậu quả của lão thật đáng thương, đáng buồn mà tất cả la do con gái, con rể lão gây ra. Nhưng xét đến cùng, tự lão cũng gây ra một phần không nhỏ trong bi kịch của chính mình.
2. Cảnh đám tang lão Gô-ri-ô:
- Đám tang lão Gô-ri-ô được đặt vào thời gian và không gian xác định:
+ Về thời gian, nhà văn chú ý đến sự chính xác từng phút. Ba lần yếu tố giờ giấc được nhắc đến: nghi lễ cử hành ở nhà thờ hết hai mươi phút theo lời người kể chuyện, ngay sau đó vị linh mục nói là đã năm giờ rưỡi, rồi người kể chuyện lại cho biết đến sáu giờ xác ông cụ Gô-ri-ô được hạ huyệt.
   Quãng thời gian từ khi xuất phát ở nhà trọ của bà Vô-ke đến lúc hành lễ ở nhà thờ tuy nhà văn không nói rõ nhưng ta vẫn cảm nhận được qua chi tiết nhà thờ không cách xa phố Mới-Nữ-thánh-Giơ-nơ-vi-e mấy tí, song phải chờ hai vị linh mục, chú bé hát lễ và người bõ nhà thờ. Chắc cũng chỉ kéo dài khoảng vài chục phút như quãng thời gian từ khi hạ huyệt đến lúc Ra-xti-nhắc rời nghĩa trang Cha-La-se-dơ.
+ Về không gian, những địa điểm chính xác được nhắc đến trong đoạn văn càng góp phần tô đậm thêm ấn tượng như thật, nhất là đối với những người dân đã từng sống ở Pa-ri.
   Tuy chỉ là hư cấu nghệ thuật, nhưng quán trọ của bà Vô-ke có địa chỉ, nó được đặt vào phố Mới-Nữ-thánh-Giơ-nơ-vi-e-vơ ở ngoại ô Pa-ri vào thập niên thứ hai của thế kỉ XIX. Ngày nay thuộc vùng ngoại ô ấy thuộc nội thành, ở quận 5 có một phố mang tên gần giống như thế: phố Nữ-thánh- Giơ-nơ-vi-e-vơ. Nhà thờ Thánh-Ê-chiên-đuy-Mông là ngôi nhà thờ có thật xây dựng từ thế kỉ thứ XIII ở quảng trường Păng-tê-ông, nghĩa là rất gần với phố nơi nhà văn chọn làm địa điểm cho quán trọ. Nhà thờ này là nơi đặt thánh tích nữ thánh Giơ-nơ-vi-e-vơ, vị nữ thánh bảo trợ kinh thành Pa-ri. Nghĩa trang Cha-La-se-dơ cũng là một nghĩa trang có thật, ở xa hơn về phía Đông Bắc, lập ra năm 1804, trước khi xảy ra câu chuyện trong tiểu thuyết này không lâu.
- Lão Gô-ri-ô bấy giờ đã chết, nằm trong quan tài, những vẫn cứ là nhân vật trung tâm của đoạn trích, cũng như lão là nhân vật trung tâm của tiểu thuyết. Nhà văn dùng nhiều biện pháp nghệ thuật cụ thể nhằm khắc họa đậm nét số phận bi đát của lão:
+ Khung cảnh đám tang là diễn ra ở một vùng ô buồn tẻ ( ngày nay cả khu vực ấy, từ dãy phố, nhà thờ Thánh-Ê-chiên-đuy-Mông đến nghĩa trang Cha-Le-se-dơ, đều thuộc nội thành Pa-ri náo nhiệt ).
+ Ông chọn thời gian vào lúc ngày tàn. Ánh sáng lờ mờ của giáo đường đã nhỏ lại thấp và tối, rồi đến quang cảnh ngày tàn với một buổi hoàng hôn ẩm ướt là thứ ánh sáng và màu sắc ấy càng trở nên ảm đạm hơn, đáng buồn hơn khi cuối cùng xa xa về phía trung tâm thành phố đã lên đèn.
 Đám tang nào mà chẳng buồn, nhưng khung cảnh không gian, thời gian này rõ ràng làm tăng thêm tính chất bi đát của đám tang lão Gô-ri-ô.
- Ánh đèn rực rỡ và cả âm thanh ( cái tổ ong rào rào ) là ở chỗ xa xa kia, còn nơi đây lặng lẽ đến rợn người: không có tiếng xe ngựa, không nghe tiếng cuốc xẻng, không nghe âm vang những lời cầu kinh vì chúng chỉ được nhắc thoáng qua trong lời kể. Chỉ có ba lần lời nói trực tiếp vang lên, ba câu ngắn ngủi, ba lời đối thoại, nhưng là đối thoại một chiều, một lời của Cri-xtô-phơ, một của vị linh mục và một của Ra-xti-nhắc.
- Cri-xtô-phơ nói với Ra-xti-nhắc: Đúng thế đấy, cậu Ơ-gien ạ [...] ông cụ là người tử tế và đứng đắn, chưa bao giờ to tiếng, không hề làm hại ai và chưa từng làm điều gì nên tội.
Câu nói này đã làm gợi lên nghịch cảnh tâm lí: người chết càng tốt bụng, hiền lành bao nhiêu thì đám tang càng có vẻ xót xa, trớ trêu bấy nhiêu.
- Vị linh mục nói với Ra-xti-nhắc: Không có người đưa đám. Chẳng có ai thân thích đi đưa ma mà chỉ đúng một đám người dưng đếm được trên đầu ngón tay, trong đó có Cri-xtô-phơ và Ra-xti-nhắc. Đi theo chiếc xe chở người xấu số từ quán trọ đến nhà thờ Thánh-Ê-chiên-đuy-Mông chỉ có bốn người nữa là hai vị linh mục, chú bé hát lễ và người bõ nhà thờ. Khi xe chuyển bánh đến nghĩa trang, có thêm hai gia nhân trên chiếc xe ngựa không có người ngồi của bá tước Đơ Re-xtô và của nam tước Đơ Nuy-xin-ghen, nhưng lại bớt đi người bõ nhà thờ và một vị linh mục. Tới nơi, có thêm hai gã đào huyệt, nhưng hai gia nhân chắc là quay về ngay theo với xe tang chứ chẳng đợi chôn cất xong      ( tuy không thấy người kể chuyện nhắc đến ).
 Nhà văn đã khéo léo bố trí để số người đã ít ỏi kia cứ vơi dần đi: mới đầu là bọn gia nhân của hai cô con gái cùng với vị linh mục và chú bé hát lễ sau khi đọc xong bài kinh ngắn ngủi, rồi đến lượt hai gã đào huyệt lúc vùi xong nấm mộ, cuối cùng Cri-xtô-phơ cũng bỏ đi nốt, để lại một mình Ra-xti-nhắc, chàng sinh viên cũng không đứng ở bên mộ mà nhà văn để chàng đi về phía đầu nghĩa địa.
3. Tình người của những nhân vật bị đồng tiền chi phối:
- Lão Gô-ri-ô là nạn nhân đau khổ nhất của thói đời đen bạc, các nhân vật ( trừ lão Gô-ri-ô ) thì ít nhiều đều bị biến chất đi trong xã hội đồng tiền: các vị nhà đạo tiến hành nghi lễ xứng đáng với giá tiền bảy mươi quan, Cri-xtô-phơ gắn việc làm của mình với mấy món tiền đãi công kha khá, bài kinh ngắn ngủi cầu cho lão ở nghĩa trang do chàng sinh viên trả tiền, hai gã đào huyệt mới hất được vài xẻng đất thì đã đòi tiền đãi công khiến Ra-xti-nhắc móc túi không còn đồng nào nên đành vay Cri-xtô-phơ hai mươi xu,...
Một đoạn văn không dài, nhưng nhà văn đã nhắc đi nhắc lại nhiều lần đến tiền nhằm để nói mục đích thật sự của những người đưa đám    ( trừ hai người vì lòng tốt, lòng thương hại ông lão là Cri-xtô-phơ và Ra-xti-nhắc ).
- Hai người con gái của lão Gô-ri-ô không được nhà văn cho xuất hiện ở mấy trang cuối cùng của tiểu thuyết này, nhưng ta lại không thể không nói đến:
+ Khi thi hài của người quá cố sắp được chuyển đến nhà thờ, người kể chuyện nhắc đến cái hình ảnh thuộc về một thời mà nhà Đen-phin và A-na-xta-di còn bé bỏng, đồng trinh và trong trắng,...
+ Ở trong nhà thờ, chàng sinh viên đã hoài công tìm hai cô gái.
+ Khi xe tang sắp chuyển bánh đến nghĩa trang thì xuất hiện hai chiếc xe có treo huy hiệu nhưng không có người ngồi, một của bá tước Đơ Re-xtô và một của nam tước Đơ Nuy-xin-ghen.
Bằng những chi tiết trên, nhà văn cho ta thấy được quá trình diễn biến của những đứa con ấy, mà nguyên nhân sâu xa là sự nhào nặn của xã hội thượng lưu. Chồng của cô chị là một nhà quý tộc, chồng cô em là một chủ ngân hàng. Địa vị phu nhân của bá tước và vợ của chủ ngân hàng đã giết chết A-na-xta-di và Đen-phin trong tâm hồn họ. Thật bi đát cho số phận người cha Gô-ri-ô có những đứa con như vậy. Ở cùng một thành phố mà lánh mặt cha lúc cha còn sống, xấu hổ vì cha nghèo, lúc cha ốm đau không đến thăm vì còn mải thú vui riêng, khi cha qua đời, không có mặt và đến bây giờ không đưa cha về nơi an nghỉ cuối cùng. Mà đấy là người cha thương con rất mực và chưa từng làm điều gì nên tội.
- Chi tiết hai chiếc xe có treo huy hiệu nhưng không có người ngồi là hình ảnh rất đạt mà nhà văn đã đưa vào đám tang. Nó vừa là sự có mặt, vừa là sự vắng mặt của hai vợ chồng Đơ Re-xtô và Đơ Nuy-xin-ghen, nhưng chủ yếu là hai bà vợ. Vắng mặt thật và có mặt giả.
Điều này làm gợi nhớ cho những ai quên là lão Gô-ri-ô có hai cô con gái. Nó tăng thêm tính chất bi đát cho số phận và đám tang của người cha bất hạnh. Nếu không có hai chiếc xe ấy, chắc linh hồn người xấu số nằm trong chiếc quan tài kia đỡ đau buồn hơn nếu linh hồn tồn tại. Và những người chứng kiến đám tang cũng đỡ đau buồn hơn.
4. Nhân vật Ra-xti-nhắc:
- Ra-xti-nhắc là một thanh niên nghèo ở nông thôn, quyết chí lên Pa-ri lập nghiệp, đang định học Luật.
- Thái độ, tình cảm và hành động của Ra-xti-nhắc trong những ngày sống ở quán trọ bà Vô-ke, cạnh phòng lão Gô-ri-ô, nhất là trong đám tang lão Gô-ri-ô chứng tỏ rằng anh vẫn là chàng trai tốt bụng, giàu tình cảm, biết thương người. Bàn tay nắm chặt tay Cri-xtô-phơ trong phút hạ huyệt và những giọt nước mắt của Ra-xti-nhắc là chân thành xúc động trong trắng và thiêng liêng. Anh ta cũng nghèo nhưng đã tự nguyện đứng ra lo liệu đám tang người quá cố bằng những đồng tiền cuối cùng của mình.
- Chúng ta xúc động trước tấm lòng của Ra-xti-nhắc với lão Gô-ri-ô và cái nghẹn ngào của chàng xiết chặt bàn tay Cri-xtô-phơ mà không nói nên lời, về giọt nước mắt của chàng như được thăng hoa qua lời bình của người kể chuyện: giọt nước mắt trào ra vì những mối xúc động thiêng liêng của một trái tim trong trắng, cái thứ nước mắt rơi xuống mặt đất rồi từ đó lại vút lên đến tận trời cao.
   Nhưng đấy lại là giọt nước mắt cuối cùng của người trai trẻ. Nhà văn muốn xây dựng Ra-xti-nhắc thành một nhân vật cũng bị biến chất đi trong xã hội tôn thờ tiền tài và danh vọng. Giọt nước mắt đánh dấu bước ngoặt quá trình phát triển tính cách chàng, trở thành cái mốc phân chia hai giai đoạn của đời chàng. Những điều chứng kiến đau lòng về thói đời đen bạc không làm cho chàng rút ra được những bài học đúng đắn về cách xử thế, mà lại là bài học tiêu cực vứt bỏ bản chất tốt đẹp của mình.
- Mầm mống của sự chuyển biến tính cách này thực ra đã có từ lâu, nhưng bây giờ mới là thời điểm quyết định. Vẫn đôi mắt ấy thôi, nhưng lúc nãy là giọt nước mắt trào ra, còn bây giờ là cái nhìn gần như thèm thuồng vào cái nơi tập trung của xã hội thượng lưu, cái nhìn như hút trước nước mật của nó. Ngôn từ của người kể chuyện bắt đầu chuyển sang giọng phê phán.
- Dưới ngòi bút của Ban-dắc, cái khoảng thành phố Pa-ri giữa cột đồng trụ của quảng trường Văng-đôm và đỉnh mái tròn điện Anh-va-lít vừa là khung cảnh hiện thực, nơi sinh hoạt của những kẻ giàu sang thời đó, vừa mang ý nghĩa tượng trưng cho xã hội thượng lưu nói chung. Ra-xti-nhắc nhân cách hóa nó, hình dung nó như một đô vật mà chẳng phải chiến thắng. Không phải ngẫu nhiên mà nhà văn viết hoa từ Xã Hội ở câu cuối.
- Ra-xti-nhắc thách thức với Xã Hội: Giờ đây còn mày với ta, nhưng thực ra lời thách thức ấy báo hiệu sự đầu hàng. Từ nay chàng sẽ sống theo quy luật của xã hội thượng lưu kia và chàng chấp nhận lối sống đó, một lối sống giả dối, không tình người của nó. Chàng sẽ làm tất cả để được giàu sang và danh giá.
- Đám tang lão Gô-ri-ô kết thúc tiểu thuyết này, khép lại cuộc đời của lão Gô-ri-ô, nhưng lại mở ra cuộc đời của Ra-xti-nhắc. Chàng sẽ giàu có, sẽ leo cao trên bậc thang danh vọng và quyền thế, nhưng càng giàu sang thì chàng càng mất dần tâm hồn và tính cách của chàng sinh viên nghèo Ra-xti-nhắc thuở xưa ngụ tại quán trọ bà Vô-ke.
IV. Ghi nhớ:
- Nội dung:
   Đoạn trích đã nói lên cảnh đám tang của lão Gô-ri-ô - một đám tang thiếu vắng tính người. Đồng thời qua đó, nhà văn còn muốn phê phán thói đời đen bạc qua các nhân vật trong một xã hội coi đồng tiền cao hơn tình nghĩa.
- Nghệ thuật:
   Nhà văn chỉ kể, chứ tránh không tả, mà kể cũng rất lướt, không dừng lại ở một cảnh nào cả ( nên ta không hình dung được nghi lễ cử hành ở nhà thờ và việc chôn cất ở nghĩa trang ).
V. Bài tập nâng cao:
- Kể và tả là hai thao tác chủ yếu của người kể chuyện trong các tác phẩm tự sự:
+ Kể gắn với diễn biến của các sự kiện trong thời gian.
+ Tả gắn với không gian với không gian bên trong, ngoài, trên, dưới,… với trang phục, diện mạo của các nhân vật.
+ Mối quan hệ giữa kể và tả: khi kết hợp với tả tỉ mỉ, chi tiết sẽ gây ấn tượng cho người đọc về sự kiện kéo dài. Khi kể kết hợp với tả sơ sài gây ấn tượng cho người đọc về sự kiện chưa đủ. Không tả mà chỉ kể lướt qua gây cảm giác về sự kiện sơ sài.
- Đám tang lão Gô-ri-ô ( trích Lão Gô-ri-ô ) không hề tả mà chỉ kể, cũng chỉ kể lướt qua nhưng tác giả đã gây ấn tượng về tình người bạc bẽo. Đám tang xảy ra nhanh chóng bao nhiêu thì tình người càng bạc bẽo bấy nhiêu. Nghĩa tử là nghĩa tận, người ta đối với nhau như thế đấy. Mọi việc làm diễn ra qua quýt và mục đích cũng chỉ vì tiền.